Уважаемые читатели! Я обращаюсь к вам с просьбой, пишите о себе, о родственниках, о своих знакомых, которые принимали участие в борьбе против оккупантов во имя защиты своей чести, народа, Отечества.

Наши предки воевали против поработителей во имя свободы и независимости по десять, двадцать, а то и более лет, до тех пор, пока не доходили до грани исчезновения, где иногда нас оставалось 10 % от общего числа. Ведь были же герои, не только руководители народно-освободительной борьбы, но и простые воины с яркими подвигами и делами. Кого мы знаем? Даже мы не знаем их имён, за исключением полсотни лидеров, предводителей. Поэтому пишите, пишите, и пишите. Сами не можете, пусть пишут другие, а вы им рассказывайте что видели, ощущали и мечтали. Не стесняйтесь, пишите c ошибками, пусть не будет отвечать стилистике, главное в деталях опишите дела, мечты, разговоры, шутки своих героев. Потомки отшлифуют. Эта статья была напечатана в 1999 году, которая повторяем.

Нижепредставленный рапорт собственноручно написан командиром Президентской Гвардии Асламбековым Ахьмадом (2 апреля 1969 - 12 июля 1996 гг.) и составлен им в конце 1995 года. В «Гехинском бое», в июле 1996 года, в возрасте 27 лет Ахьмад пал героической смертью (Дала гIазот къобал дойла цуьнан), но память о нем и его боевых соратниках продолжает жить в наших сердцах. Вот почему мы находим целесообразным и считаем необходимым проследить боевой путь шахидов, чтобы сегодня всякого рода проходимцы, в целях достижения материального благополучия, не приписывали себе чужие заслуги. Это, во-первых! А во-вторых, сограждане-чеченцы должны знать, что подавляющее большинство этих истинных героев сегодня брошено на произвол судьбы, что оставшиеся в живых уже серьезно завидуют своим погибшим друзьям.

В силу перечисленных выше причин и просто ради торжества справедливости мы извлекли «из-под сукна» этот документ и настоящая публикация призвана, хотя слегка отдернуть завесу тайного относительно деятельности Президентской Гвардии имени Джохара Дудаева в период русско-чеченской войны.

Страна отныне должна узнать о своих героях!
Редакция «Великий Джихад».

* * *

г. Грозный
05. 10. 1995 год

Главнокомандующему ВС ЧРИ
генералу Д. Дудаеву

РАПОРТ-ОТЧЕТ

В данном отчете описывается и освещается боевой путь и работа, проделанные членами Президентской Гвардии за период от 11 декабря 1994 года по 5 октября 1995 года.

На момент вторжения российского агрессора в пределы суверенной Чечни в Гвардии насчитывалось 76 человек (командир Гвардии Арсанукаев Абу). Гвардия обеспечивала охрану Президентского дворца, жилой квартал семьи Президента и обеспечивала сопровождение.

С 27 по 30 декабря, когда враг приблизился к городу, гранатометчики в количестве 3 человек с помощниками были направлены в район «Ханкала» для подкрепления Президентского спецназа под командованием Токаева Апти.

В момент прорыва врага в г. Грозный, т. е. 31 декабря Гвардия, где личный состав составляло 28 человек принял первый бой в 12 часов 45 минут у здания Президентского Дворца. По нашей просьбе Гвардия была усилена ополченцами с. Закан-Юрт под командованием Дадаева Магомеда и в 22 часа 31 декабря подошла помощь в лице ополченцев из с. Шаами-Юрт под командованием Асламбекова Сулеймана в количестве 23 человек. Оба отряда совместно с Гвардией заняли оборону и охрану Президентского Дворца со второго этажа и выше.

Командир Президентской Гвардии Арсанукаев Абу покинул здание под утро 1 января 1995 года, где командование Гвардией и двух отрядов ополчения принял на себя командир роты Асламбеков Ахмед. Сводный отряд в количестве 76 человек держал оборону, нанося урон
врагу, как в бронетехнике, так и в живой силе.

31 декабря уничтожили 2 танка, 2 БТРа и 17 единиц БМП. На второй день, т. е. 1 января уничтожены один танк и 6 единиц БМП. В последующие дни велись отражение атак живой силы врага и снайперская перестрелка.

Враг предпринял второй штурм с 7 на 8 января, поддерживаемый бронетехникой. В тот день уничтожено 3 танка, 4 штуки БМП и много живой силы врага.

12 января враг предпринял третий штурм, где наш отряд уничтожил 1 БМП и 1 БТР, а также - большое количество живой силы.

В ночь с 14 на 15 января, часть отряда из с. Шаами-Юрт перебросили в здание Государственного Архива по приказу Масхадова, и заняла оборону.

После ожесточенного боя отряд понес потери: три человека убитыми и девять человек раненными; и по моему приказу отряд был сменен и направлен в родное село.

За весь период потери личного состава Гвардии составили: 4 человека убитыми и 1 ранен (Эльдарханов Магомед, Касумов Мовсар, Закаев С.-Хусейн, Баматгереев Масуд; ранен*).

Потери ополченцев из с. Закан-Юрт составили: 1 человек убитый и 4 человека раненные.

Примерно в 16 часов 18 января Дворец бомбили авиацией глубинными бомбами большой мощности, пробивая перекрытия подвальных помещений, в результате которого стало бессмысленной дальнейшая оборона, так как несли большие потери защитники Дворца.

В этот день были потери и в Гвардии: 2 человека убитыми и 2 человека раненными (Гуриев Айнди, Лабазанов Рамзан; ранены * и *).

По приказу Яндарбиева и Масхадова, все защитники Президентского Дворца покинули здание к 21. 00 часу 18 января, кроме гвардейцев в количестве 22 человек, которые вышли без 10 минут 24 часа. (От 28 человек в Гвардии осталось из старого состава 16 человек. В ходе боев в Гвардию принято шесть человек).

Задача Гвардии состояла в том, чтобы прикрыть отход защитников Дворца, а также - прочих отрядов с прилегающих к зданию кварталов. А также, перед Гвардией была поставлена задача уничтожить оставшаяся имущество: документация, спецоборудование, медикаменты, боеприпасы и продукты питания. Перед отходом Дворец был заминирован. Во время перехода через р. Сунжа одного гвардейца ранили (Толхадов Хизир).

После двух дней отдыха мы собрались в Старых Атагах, пригласили своего командира Арсанукаева Абу, где выяснили отношения между собой. 26 января, нам была поставлена задача Президентом, обеспечить охрану и жизнедеятельность Генштаба ВС ЧРИ; кроме этого Гвардия взяла на себя задачу по обеспечению связи и работы телевидения. Часто, в свободное от графика время, гвардейцы занимались «свободной охотой» на передовой и в тылу врага.

3 февраля, во время прорыва вражеской силы, поддерживаемой бронетехникой, в направление Генштаба, Гвардия заняла оборону по улице им. Сайханова, где в результате полутора суточного боя уничтожили большое количество живой силы врага и 2 единицы бронетехники (БТР и БМП). Потери со стороны Гвардии составили 2 человека раненные
(Сулиманов Салавати, Агахаджиев Абдулла).

По приказу Масхадова, Генштаб перебазировали на 12-й участок, а для Гвардии была поставлена задача, прикрыть позиции по линии обороны до полной передислокации Штаба.

Хочу отметить и то, что часто мы направляли своих гвардейцев на помощь и организовывали оборону в разных точках Республики, помогая ополченцам. К примеру, Шаами-Юрт, Атаги, Самашки и т. д. Хочу отметить, по просьбе ополченцев с. Самашки, были направлены два человека гвардейцев (братья* и Аслан), которые занимались диверсионной работой. В результате их действий уничтожены лично танк Т-80 и БТР, а также руководимая ими группа уничтожила 3 шт. БТР и 1 БМП.

Гвардия всегда выполняла работу по жизнеобеспечению Штаба. В ходе переговорного процесса на территории Ингушетии обеспечивала охрану делегации, а также проводила работу по предотвращению разного рода акций со стороны оппозиционных сил Урус-Мартановского района.

12 марта появилась необходимость передислокации Генштаба на новое место у селения Автуры.

В этот период наблюдался массовый поток добровольцев русскоязычного и кавказского происхождения. Непонятная сдача сильно укрепленных населенных пунктов как Аргун, Шали, Цацан-Юрт, Мескер-Юрт, Герменчук натолкнула нас на мысль о необходимости ведения контрразведывательной деятельности силами Гвардии. Нами был задержан доброволец русского происхождения Скателов Сергей Сергеевич, 1966 года рождения (как выяснилось впоследствии - сотрудник второго отдела ФСК, спецподразделения военно-армейской разведки в звании ст. лейтенант, в/ч 68258). После допроса выявили агентурную сеть в Новогрозном, в Нижнем Герзеле и в Белоречье, а также выяснили, какими группами и в какой форме была обеспечена сдача гг. Аргун, Гудермес и Шали. Далее с помощью информации Скателова был задержан в Шалинском танкодроме майор ФСК спец. подразделения «Рассомаха» Ц. Гугушвили. В вопросах контрразведывательной деятельности большую помощь мне оказали и показали себя как умелые контрразведчики Дадаев Муса, Абуев Хасан и др. Эту работу мы проводили вплоть до оставления Ведено.

При перебазировании Генштаба в Ведено был заминирован склад с боеприпасами, о существовании которого мы узнали случайно. В это время поступил приказ оставить г.Аргун, Шали и близлежащие села, отступить к предгорным районам. Так как был дефицит в боеприпасах, Гвардия решила во что бы то ни стало спасти склад, хотя Арсанукаев Илес был против, и организовали вывоз танковых снарядов в количестве 450 штук, которые были
использованы при обороне сел Веденского района.

Ведено. Гвардия самостоятельно, совместно с комендатурой с. Ведено, занималась установлением порядка и борьбой с оппозиционными проявлениями, а также принимала активное участие в установлении Шариатского Суда.

Осложнилась ситуация на фронте. Гвардия решила больше не отсиживаться в Штабе и настояла на определении для Гвардии боевой позиции. Оставив группу в количестве шести человек в Генштабе для его охраны, Гвардия заняла оборону на передовой линии у села Сержень-Юрт с 12 апреля. В обороне Сержень-Юрта стояли до 30-го мая. За время боев уничтожены 1 БМП, «КамАЗ» с пехотой, два вертолета («Ми-24» и «Ми-8») и большое количество живой силы, также захвачен трофей: один танк Т-72 и БМП. Трофей передали Ш. Басаеву. В результате боя по захвату этого трофея ранено пять человек, один из которых
скончался в госпитале на второй день (*,*, Гуригов Нурди, *, Агахаджиев Абдулла скончался в госпитале).

После прорыва вражеской бронетехники через Улус-Керт нам было приказано отойти до села Ца-Ведено, где заняли оборону. Поступил повторный приказ перейти в направлении с.
Элистанжи, взорвать мост и занять оборону между сс. Хаттуни, Элистанжи и продержаться одни сутки. Поставленная задача была выполнена, задержав врага на полтора суток, после чего Гвардия отошла в сторону Ведено.

Хочу особо отметить о наших боевых друзьях - женщинах как Акбулатова Айзан, Альмурзаевы Милхан и Яха, Рашидова Хеда, Арсамирзоева Лариса, Алимсултанова Зайнап, всем известная Румани и ее дочери Фариза и Гита, которые своей храбростью и мужеством не уступали мужчинам, вытаскивая с поля боя раненных товарищей. Всегда поддерживая бойцов разными шутками, поднимали моральный дух, обеспечивали горячей пищей, штопали, стирали одежду бойцов.

Во время авианалета на Президентскую базу в горах погибла Акбулатова Айзан и Альмурзаева Милхан, вечная им память.

Поступил приказ от Президента о передислокации Гвардии в Шатой, для дальнейшей ее переброски в Бамут по выполнению специального задания.

Приказ был выполнен. В Бамуте ранено 2 бойца (* и *).

С начала переговорного процесса по мирному урегулированию конфликта между РФ и ЧРИ перед Гвардией была поставлена новая задача - охрана правительственной делегации в г. Грозном. Гвардия проводила работу по выявлению фактов геноцида российской военщиной, т. е. раскрыла тайное захоронение насильственно убитых чеченцев и захороненных в ящиках из-под боеприпасов. На месте преступления удалось задержать двух человек; взорван гранатометом трактор-экскаватор. Арестованные переданы Муртазалиеву Вахе.

За время нахождения в г.Грозном Гвардией уничтожено шесть офицеров, один наемник и жена офицера, которая впервые дни оккупации Грозного занималась доносами на граждан.

В районе «Березки» уничтожены три офицера ФСК: полковник, подполковник и майор. Изъято два автомата. В поселке Черноречье уничтожен подполковник (зам. военного комиссара Республики) вместе с его женой. Изъяты трофеи: автомат и пистолет.

В районе Ханкалы уничтожено два офицера: майор и ст. лейтенант. Первый - комендант Ханкальского аэродрома, второй - специалист по обслуживанию военных вертолетов.

В районе 56-го участка уничтожен наемник - участник боев за Ведено и Шатой. Также оказывали финансовую и материальную помощь диверсионной группе, организовавшей покушение на представителя Президента России Лобова. О готовившейся
операции нам было известно.

Принимая активное участие в боевых действиях, проявили мужество и героизм члены Президентской Гвардии, из которых достойны правительственных наград и присвоения воинских званий, следующие лица:

К правительственной награде - Дадаев Муса, Дадаев Ибрагим, *, *, Ирисханов Аслан, Бурчигов Сайд-Хамзат, *, *, Авдорханов Ахмед, ….

Также достойны, быть офицерами Гвардии - *, … .

В данное время, количество членов Гвардии составляет 31 человек, испытанные в боях и в деле. На стадии проверки и испытания находится 19 человек.

Командир
Президентской Гвардии,
майор,

Ахь. Асламбеков,
05. 10. 1995 г.

P.S. Со всей гвардии, только два человека не выдержали испытание времени, и прелести материальных благ жизни. * - этим знаком мы заменили фамилии, на данном этапе живых гвардейцев. "…" . - видимо Ахьмад оставил место для фамилий, чтобы Президент сам дописал.

* * *

ГихтIахь хилла тIом

(хьалхе а ю)

Россин спецслужбо Нахчийн яьрташкахь агенташ кечбинера. Спецслужбана атта тIетовра, нехан хьакъ дууш, хьаькамаллийн даржнашкахь лелла нах. Багара рицкъанан марш дIабалар а, даржах бохар а ца лайна, Дудаевн Iедална дуьхьал бевллера уьш.

Нахчийчохь марса баьллера, чубаьхкинчу мостагIашца беш болу халкъан тIом. Россехь а, шайна Президент хоржуш, кхаьжнаш тосу хан гергакхечира. Вукху кандидатийн шечулла кхаьжнаш сов а девлла, президентан дарж шегара дIадаларна кхеравелла, Россичохь коьрта йолчу гIаланашкахь, заводашкахь, предприятешкахь бахархошца, къинхьегамхошца цхьаьна ветталуш, «…дерриге а чолхе хьелаш нисдийра ду ша, диканиг дийра ду, пенсеш, пособеш, алапаш дIадолуьйтур ду» бохуш, хьаьдда хьийзара Ельцин. Ша Президент юха харжийта, цунна Iаламата новкъарло еш дара, Нахчийчоьнца доьзна юьхькIаме доцу хьал.

Российчохь долчу халкъаша бехке вина ца Iаш, дозанал арахьарачу пачхьалкхаша а Нахчийчохь болийнчу а, беш лаьттачу а, тIамна ша бехке войла хаьара цунна.

Ткъа оцу хьолехь, кхин хийцамаш боцуш Нахчийчоь йитча, шен мах халкъаша лахара хадориг хилар а хаьара боьха ойла йолчу Ельцинна. Цундела, иза, рогIера хIилла дан кечвелира. «Ша Нахчийчохь долу хьал машарца нисде аьллера. И гIуллакх шайна тIедиллиначара кхочуш ца дина, со суо гIура ву Нахчийчу» аьлла, дерриге а дуьненна хезаш дIахьедира Ельцинас. Адамаш цецдевллера цо аьллачух: «Нахчийчу муха гIур ву Ельцин, шен омрица гIаланаш, яьрташ йохош, маьрша нах а бойъуш, ша бойтуш тIом боллушехь?» аьлла хетара хIилладоцчу адамашна.

Ельцинна лаьара, Нахчийчоьно а шена кхаьжнаш тосийла. Цуьнан дагахь дара, ма-дезза ахча чу а хецна, Нахчийчохь шена тосу кхаьжнаш вукхерачулла, мелла а совдахар. «Хьовсал, шун дукхаха болчу нахчаша со къобал во, царна шайна а ца беза «боевикаш» а, цара беш болу тIом а. Царна езарг, порядок ю» алар, толам бара цуьнан кхетамехь. Цунна и тайпа бух кечбеш Завгаев а, цуьнан гIоьнчий а бара. Телевиденичухула хIора передачехь схьахазош дара Завгаевс до къамел: «Со Борис Николаевич волчохь хилара… . Цо вайна пенсешна, пособешна ахча схьахецна. Йохийначу гIишлошна, хIора квадратни метрана ахча лур ду боху цо. Боевикашна а, амнисти еш Указ арадаьккхина. Иза, шен ма-хуьллу, вайн гIуллакх дан гIерташ воллу, и нах карзахбаьхна лела адамаш IадIийчахьана» бохуш.

Ельцинан, шена кхаж тасийтарал совнаха, шолгIа Iалашо а яра, иза, жоьпаллех ша хьалхавалар. Нахчий вовшашца ийгIича, церан юкъаметтигаш кхастон, «во имя порядка» аьлла ша юкъагIоьртича, шеца тIом болийна хилар чIагIден къамелаш дора цо а, цуьнан хьадалчаша а. ХIинца, цу бахьница нахчашний, гIазкхашний юкъаяхкина жохьталлаш дIаяха гIерташ ву ша ала, машар баран кеп хIоттош, нахчий Iехо переговораш йолийра цо. ХIора юьртахь машарна куьйгаш яздойтуш долийра гIуллакх. «И куьг яздича, тIом ца беш, юьрт маьрша юьтур ю» бохуш Iехабора нах, церан марионеткаш хилла лелачара. Оцу «машаран» кехат тIехь, нахчийн тIемалошна баха а, бовла а меттиг ца йитанера. Нахчийн халкъах а, махках а дIахадийна, Россин эскарна, «бакъонца» таIзар дан аьтто хира болу бух бара цара кхуллург. «Аса йинчу амистица тIебаьхкинчаьрца дерг, тIаьхьа, ма-луъу къастор ду. «Машаран кехат» тIе куйгаш яздина маьрша нах, аса сайца бу» аьлла лорура бу. ТIе ца богIуш биснарш а, царна гIо деш болчаьрца цхьаьна, «бандиташ бу» аьлла, хенан йохаллица охьаотура бу аса» бохург дара, Ельцинан леларо гойтург. Уьш дицделла бацара дIадахначу Iай тIемалошца цхьаьна, халкъо бохийна Завгаевн Iедало кхайкхина харжамаш. Елцинан харжамашкахь и санна дерг ца нисдалийта, тахана и харжамаш тIекхачале адам а кхерош, тIемалой зеназа бан безаш бара, «чIогIа куьг» гойтуш. Цундела, хIилла дан машаре яккхинчу гIулчан болар дохо, бахьанаш лоьхачу Россиин спецслужбаша, провокацеш лелайора. «Машар бохийнарг боевикаш бу» ала а, халкъана хьалха уьш бехке бан а, царех халкъан мостагIий бан лериначу питанчаша, кхечу къаьмнашна гергахь а, уьш бара бехке беш берш. Договор дин-диначу яьрташкахь цхьацца провокацеш а лелош, цунна дуьхьала чIир екъар тIемалойн нисделча, йоккха гIовгIанца уьш бехке а бой, герз а, бомбанаш а тухура Россин эскарша, хIаваан кеманаша. МахкатIе, Шалаже, Роьшни чу, Котар-Юьрта, Элистанжи, Тевзана, Сельман-Таузена, Шуьйта, иштта дуккху а ярташ чу бомбанаш, ракеташ йиттира Российно, нах а бойъуш, бахамашна даккхийра зенаш а деш. Царна диннарг дан, юьхьара лаьцначех цхьаъ яра ГихтIа а.

ГихтIахь а, барт тайначу ямартхоша а, мунафикъаша а къайлаха, оцу «мирный соглашени» олучу кехата тIе къайлаха куьйгаш яздинера, цигарчу тIемалоша даррехь дерг хиъча, и куьйгаш шайга яздойтура доцийла а хууш.

Росси чохь долу чолхе, политикан хьал бахьана долуш, цуьнан Iедал а, халкъ а, шина декъе декъаделлера. Коммунистин Iедал а дохийна, «шаьш демократаш ду» аьлла Iедал дIалаьцнарш, боьха хIуманаш юьйла кхетта гIазкхийн цхьа дакъа, коммунистин Iедал юхадало ойла кхоллаелла бара. И бахьана долуш, церан эскар а шина декъе декъаделлера – «красные», «голубые» - аьлла, вовшашна цIераш а техкина. Коммунисташна, тIом болийна
демократаш оьшийла лаьара, шайна болчу аьттонна, амма нахчехца къинхетам болуш дацара церан иза. Делахь а цкъацца, вайн агIонна боккха аьтто боккхуш нислора, царна юккъера и хьагI.

ТIемалошка хаам бира, юкъарло лелош волчу «коммунистин» агIо ларочо гIазкхийн эпсаро: «Кхана, юьрта чу салтий богIу шуна паспорташна «проверкаш» ян а, герз лохуш цIийнах хьовса а. Цунна цара, уггаре а хьалха шун юьртана го бийра бу, ларалуш хилалаш» аьлла. И тайпа хаам хиллачул тIаьхьа, цу буссехь тIемалоша сацам бира, шайх бахьана а дина, гIазкхийн салташка юьрт йоха ца яйтархьама, цу чуьра цу буссехь арабовла. Чохь хуьлуш дерг Iуналлехь латто, гIарабовлаза болчех накъостий битира цара юьртахь, шайгахь зIе латтон гIирс а болуш.

Юьрт йитина тIемалой, Iалхан-гIала, ГIуларе, Закан-Юьрта, ШаIми-Юьрта дIа-схьа бекъабелира. Амма, даима вовшашца зIе латтайора цара, мостагIчух боцчу тешамна. Царна
масала хилла лаьттара, СемаIашкахь, ишттачу хьолехь адамна тIехь дина таIзар. Нагахь санна, цу гIазкхийн салтий юьртана зулам дан гIортахь, царна тIелата кечамаш а бара церан бина.

Президентан Гвардин нисса ахтоба, ШаIми-Юьртахь яра. Оцу Гвардин командир волчу Ахьмадан, цуьнан вежарийн доьзалаш, гергаранаш болчохь къайлабевллера уьш. Вуьйш болу гвардейцаш, Закан-Юьртахь Дадаев Мохьмад волчохь бара. Махаев Доккас куьйгалла деш йолу батальон Iалхан-ГIалахь, ГIуларехь дIасхьаекъаелла сеццера.

ШолгIачу дийнахь, юкъарло лелочу эпсаро ма-аллара, гIазкхийн Чоьхьарчу Эскаран салтий, ГихтIана го лоцуш чу а баьхкина, герз а, тIемалой а лоьхуш, массеран а цIийнах хьовсуш чекхбевлира, герз, тротил-молха лаха Iамийна жIалеш шайца а долуш. Оцу чубаьхкинчу салташна, и юьрт йохо, нахана таIзар дан, бахьана ца карийра. Эскарш юьрта чуьра арадевлира. Шена чохь тIемалой а, я герз а доцуш, юьрт маьрша карийча. Провокаци йина а, муьлхха а бахьана даьккхина, и юрт йохо хьаьгна гIазкхийн эскарш, юха а чулетар дуйла шайна хаарна, къайлахьа ГихтIа юхабаьхкира тIемалой. Даима, шайна тIаьхьабевлла лела журналистах ларабала беза эпсарш, бахьана а доцуш, ма-луъу адам хIаллакдан аьтто боцуш бисанера. Дуьненна чохь деха адамаш, халкъин Iедалаш цецдохуш, шаьш динчу таIзаро гIараяккхина СемаIашка, ширдалаза масала дара царна.

Коьртехь гIараваьлла къонах Докка а волуш, ГихтIара тIемалой таIзарх, тIамах кIелхьара бовлийла лууш бацара оцу юьртара ямартхой а, кIоштан урхаллехь болу Завгаевн куьйга кIелара Iедалхой а. Цул тIаьхьа йоккхачу ямартлонца, цара питана кечдира, ТIехьа-Мартан кIоштан куьйгалхой юкъа а озийна. Цкъа хьалха цунна кечам беш, «…пенсешна, пособешна лерина, масийтта миллиард ахча ду районе дан дезаш» аьлла, нахе дIакхайкхийра цара. Шайн агенташкахула, и ахча схьадахьар долу де а, мичхьашхула схьадахьар ду а, нахала даьккхира.

Цул тIаьхьа, и «ахча, ГихтIа эвлан йистехь «боевикаш» тIе а летта дIадаьккхина» аьлла, бакъ тIемалой бехке бира. Царна и бахьна оьшура, юха а и гIазкхийн эскарш оцу юьртана коча таса. Иза дара, вайн Iедалца Назранехь хиллачу переговорашкахь бина барт бохо, Россино бахьанаш лоьхачу муьрехь. И ахча, БураевгIара шайн доладаьккхира. ШолгIа а, изза некъ бира цара, хIинца тIемалой цIарах лелачаьрга иза дайта, хаам бира ямартлоша. Цара ду аьлла дIакхайкхинчу ахчанах, «псевдотIемалойн» каракхачнарг доьалгIа дакъа а дацара. Диснарг, завгаевгIара шайн доладаьккхира, амма, гIазкхашна еза гIовгIа яккха аьтто белира церан.

ТIемалоша шайна могийтура доцийла а хууш и тайпа бозбуанчаллаш, Гвардин Командирана а, цу юьртахь хьалхе лелош волчу Доккина а «хIума кхосса» баьхкира и «псевдотIемалой», «оццула ахча ду аьлла» завгаево-бураевгIеран юкъарчаша шайна бина тешнабехк а буьйцуш. - Джохарас, схьадаккха ца аьллера? Иза схьадаккхар хиллехьара, тIамна, и ахча дIахьажо лерина дара тхо – бохург дара, шайна йолчу бехказлонна цара дуьйцург.

Джохарас магийнарг дара, махка даьхкина эскарш кхобу, царна тIом бан аьттонна ехкина «полевой банкаш» чIанаяха. Ичкери пачхьалкхан рицкъ а дадийна, евдда яхначу екхаргашкара, Завгаевн Iедале а бахна, цуьнан букъа тIехьа левчкъиначу ямартхошкара рицкъ схьадаккхар дара цо магийнарг. Дацара, мискачу нахана лерина, уьш Iехо, гIазкхаша луш йолу мискъалх ка еттар къобалдеш.

ГихтIа. Шайна, мостагIчуьнга тешнабехк ца байта, рогIехь, хIора буса сахиллалца, юьртана ха дора Доккин тIемалоша а, кхечу яьрташкара тIебаьхкинчу бIанакъосташа а.

Сатосучу хенахь, диъ сахьт даьлча, гIароллехь берш садаIа чубоьлхура, «кхерам болуш хIума хилахь, юьртарчу бахархошкахула схьахуур ду-кх» олий. И ледарло яр бахьана долуш, мостагIийн аьтто белира и тайпа тешнабехк бан аьхкенан шолгIачу беттан юьххьехь. ТIемалойн шеко ца хилийта дийнахь а, буса а, юьртана гонахьа бронетехника хоьхкуш, маневраш йора цара. Иза, тIемалойн семалла яйъа лерина лелош хиллера цара. Уьш цу тIехь, шайн Iалашоне кхечира.

1996-гIачу шеран 9-чу июлехь, Iуьйранна, пхиъ сахьт даьллачул тIаьхьа, сихха юьрта юккъехула чекхболачу коьрта ураме чу а баьхкина, массо а урамашкахула цхьацца, шишша бронетехника хьалха а йолуш, гIаш-салтий тIаьхьа а хIиттийна, гIазкхийн эскарш ГихтIахь дIасхьадаьржира. Церан Iалашо яра, дуьхьало ян ца кхуьуьйтуш тIемалой схьалийца а, эшахь хIаллакбан а.

Цхьана декъена, тIемалоша ледарло йинехь а, мостагIийн тешнабехкаца, хIилланца чубахка
аьтто баьллехь а, тIеман хьелаш сиха хийцира турпалхоша. МостагIаша бина тешнабехк, царах шайх бахара. Шайн дукхаллех Iехабеллачу царна, даккхийра зенаш хилира, тIех къайле йолуш, цIеххьашха тIелата кечйина и операци хиллехь а.

Дукхачу мостагIашна юккъехь, цхьаъ ша вуьсуш кхераме хьал кхолладелча, ца вухуш, хьоле хьаьжжина лата Iаьмнера гIазотан тIемалой. Цундела, тIемалой сиха кхийтира хIоьттинчу хьолах. Командирша дина омра дацахь а, шаьш дан дезарг хууш, нехан керташкахула шишша-кхоккха цхьана а кхеташ, тIамна кечбелира уьш маса. Цара ладоьгIура, шайн баьчча, Махаев Докка вехачу агIонгахь хуьлачуьнга. Нагахь санна, цигахь тIом болалахь, шаьш дан дезарг хаьара царна. ТIеман дакъошна юкъахь, цхьана метта гулбелла низам долуш берш, массо а хенахь санна, Президентан гвардейцаш бара. Гвардин дакъойн командирша, пхиппа стаг нисвеш, тобанаш йира. И тобанаш мостагIашна тIелата, урамашка дIа-схьа йийкъира. Царна тIедиллинера, Докка волчохь герз ма-деллий, цхьабосса тIелеташ, мостагIашца тIом дIаболор.

Оццу хенахь, Докка ларош волу тIемало Сайд-Эмин, садоIуш вижна волчуьра, гIаттийра хIусам-нанас.
- Къонах, хьалагIатта! Вайн урамехула чубогIуш салтий бу.
Сайд-Эмин, «чкъарх» аьлла хьалаиккхина, шен автомат кера а лаьцна, катоьхна гIевлангара тапча схьа а эцца, ков долчухьа дIахаьдира. Кех аравала кхиале, тIекхетта, цуьнан жимаха волчу вашас сацийра иза.
- Герз а карахь ара ма валалахь! Салтий кетIа схьакхаьчна, - аьлла, цуьнгара герз
дIаийцира цо.
Сайд-Эмин цецваьлла а, воьхна а воцуш, маьрша стаг санна кетIа велира. И некъ буьззина чуйогIуш бронетехника а, царна тIаьхьа хиттина гIаш-салтий а бара.
КетIа ваьллачу Сайд-Эминах бIаьрг кхетча, салташна юккъе хIоьттина вогIучу эпсаро куьг схьа а кховдийна, шегахьа пIелг саттийра, «схьатIевола» бохачу маьIнехь. Сайд-Эминас, цо бохучух ца кхетта сурт а хIоттош:
- Чиво? - элира.
- Что, шакал! Боишься что ли? - оьгIазе тIечевхира гIазкхий.
- А что тебя бояться!? - аьлла тIевахара Сайд-Эмин.
- Где тута, Махаевы живут?
- Третий перекресток направо, - аьлла, Доккарна цхьа урам тIехбевра болуш,
дIахьовсийра цо салтий. Ша чехка юхаваьлла, керташкахула Докка волчу уьйтIа вахара Сайд-Эмин, цуьнга салтий богIийла хаийта.

Докка волчу уьйтIахь Докка ша а, цуьнан да Леча а, вежарий Iалххий, Iисай, Мусай а, доттагI Къахир а, стун-йишин кIант Мохьмад а, пулеметчик Салман а (иза вара бусалба дин тIеоьцуш иман диллина волу гIазкхийн кIант Андрей), Маде Рустам а, исс-итт стаг вара верриге а.

Къахир, доттагIа хиларал сов, ша Доккин дегIларориг хиларе терра, иза волчохь хуьлура даима. Тховса, буьйса юкъал тIехъяллачул тIаьхьа, гIаролла деш йолчу тобано хаам бира Къахире: «Вертолетийн а, бронетехникан а, гIовгIа ю хезаш» аьлла.

Къахирас, шен баьчча самаваьккхира:
- Докка! ХьалагIатта, бронетехникан гIовгIа ю хезаш, - аьлла.
Докка хьалагIаьттинчул тIаьхьа, и шиъ цхьаьна ГихтIа эвлан йисте вахара цу буса. Шалажи йолчу агIора и шиъ эвлан йисте волачу юкъана бронетехникан, бера болчу кеманийн гIовгIанаш дикка лахъелира.
- Обычный передвижени яра иза-м, - Доккас а аьлла, юхавеара и шиъ.
ГIароллехь лаьттачаьрга:
- Само еш хилалаш! - аьлла, чувахна агIор велира Доккий, Къахирий.
Сатосуш, пхи сахьт доллуш, гIароллехь болчара юха а хьалагIаттийра Доккий, Къахирий:
- Эскаро юьртана го лаьцна, цхьаццанхьа салтий юьрта чу а баьхкина, - аьлла.
Доккас рацийчухула командирашка омра дира:
- Само е! Ледара а ма хила. Цкъачунна, салташна герз тIе ма тоха, уьш дIабоьлхий
хьовсур ду вай. Юьрта чохь тIом хилахь, нахана зенаш хира ду, - аьлла.

Доккас шен нана а, зударий а, бераш а, чуьра арабаьхна, гергара нах болчу кхечахьа дIабахийтира. Доккийца бисначу накъосташа а, цо а кечамаш бира, кертахь маьI-маьIIехь тIамна меттигаш а лоцуш. Оцу хенахь кхечира Сайд-Эмин цу керта:
- Кхуза боху салтий, аса кхечахьа дIахьовсийра. Хьо хоьттуш вара церан командир.
- Делахь, ахь уьш дIахьовссийначуьра, «кампот» мала еза вай. Схьаял чайник! - Доккас, дуькъа басар долчу чайнах «кампот» олура, ша реза волучунна «моряк» олий вист а хуьлура
цуьнга.

Цу даше болчу безамна хирг хира дара цуьнан иза, даима, чухула юхий «тельняшка» олу духар хуьлура цуьнан.

Шен ваша Iисай, ден йишин кIант Вахий, Асланний некъал дехьа, шайна дуьхьал Iаш волчу Беккин керта хьажийра Доккас, «тIеман позицеш, аша цигахь лаца» аьлла.

Цу хенахь, Сулиманний, цуьнан Особый отделан Начальник а кхечира Докка волчу уьйтIа. И шиъ, сийсара хан ялча вовшахакхетта вара, цуьнан стун ден кертахь буьйса йоккхуш саца. Цу сарахь Сулиман, Йоккхачу АтагIара сехьаваьккхина вара, Завгаевн структурашкахь болх бойтуш долчу цуьнан бераша. Иза, МахкатIехь хиллачу паччахьан, Яндарбиевн кхеташонера вогIуш, кхаьчнера цу АтагIа а, цигара кху ГихтIа а. Цундела, дара цуьнан кечвалар, цхьана синкъераме ваха араваьлча санна, лекха кIажа болу мачаш а, сийна, цу хенахь моде ялла къорза коч а йолуш.

Ткъа Особый отделан куьйгалхо ша хиларе терра, наггахьа, Сулиманаца дагаволуш нислора хIара тIевоьссина «хIусамда». И шиъ, дикка Iийра цу буса къамелаш деш, ша кечйина «кибарчик» а гойтуш цо. Лаккхарчу даржехь волчу, ямартхочунна кечдина совгIат дара иза. Цундела, набаро Iехийна и шиъ, хIусамден йоIас самаваьккхира, кетIа кхаьчна богIуш гIазкхий а болуш. Церан мера кIелара ала мегара долуш, цу кертара араиккхина, иштта Доккин неIаре кхаьчна вара и шиъ кIайчу «Нива» машенахь.

- Схьавола, «кампот» малий вай цхьаьна - элира велакъежначу Доккас, вахьийча санна,
кертаиккхина хIара шиъ шена вайча. Кху шиннан хечи чуйоллаза йолчу кучамах кхеттера иза, ша санна набарх баьхна хиларх шен бIонакъостий а. Цул тIаьхьа пхи минут а ялале, чу хабар деара: «дIахьовсийна БТРаш юхайогIуш ю» аьлла. Доккин накъосташа, уьш тIехбовларе сатесча санна, сиха ков дIакъевлира. Амма уьш, тIехбовла дагахь богIуш бацара. Юьртан карта дIа-схьа а даржийна: «Вот здесь живет Махаев. Где этот дом?» церан эпсаро олуш хезна, Шахбин ИбрахIиман а, шен хеннахь Докка волчу кхача аьтто ца хилара.

Ямартхоша мотт бина, шайга дийцанчу адресца, Доккеран кетIа схьакхечира мостагI. Кучан пхьуьйшаш хьала а карчийна, техкина йовлакхаш а долуш, уггаре боьхачарех лору, «наемникаш» олурш бара уьш, шайна хьалхаваьлла полковник а волуш. Иштта, масех бронетехника а яра, царна хьалха хIоьттина йогIуш, тIехь Iаш и йоьттина салтий а болуш. БIо- кIенташа позицеш лецира. Сулиманассий, цуьнан накъостой, тIехьарачу кертаца хин йистехь меттиг лецира, шайн дагахь аьтту агIонгаррий, тIехьашхий тIевогIачунна дуьхьало ян дагахь.

КетIахь, тIаьххьаре а севцира БТРаш. ТIера чу а кхиссалуш, царех хьаберш шолгIачу гIатан учинан рещёткех а тийсалуш, хIайт-аьлла хьийзара шайх бIобулу наемникаш. Царех лахахь волчу цхьаммо, урс чу а даийтина, чухула тесна зайл хьала а баьккхина, гIашлойн ков диллира уьйтIа чубахка дагахь. Цигга, цIийнан шолгIачу гIатан корах ара бIаьрг тухуш волчу Доккас, шен автоматан бухара «подстволник» туьйхира, кех чоьхьа бевллачарна. Доккин накъосташа цхьабосса герзаш тIетуьйхира мостагIашна. Доккин вашас берашха волчу Мусас а, шозза «Муха» олу гранатомет туьйхира кертара дIа, цIеношна тIехъялла кетIахь дIахIоьттиначу БТРна, царех цхьаъ бен саметте ца кхеттехь а. Иштта йолаелира, ГихтIахь хиллачу тIаман юьхь.

Цу хенахь, дехьа-урамера гIонна богIачу кIенташа а, тIехьашхахула тIом болийра мостагIчуьнца. Цаьрца волчу гранатометчико, Ширванис, цхьа БТР йохийра. Батальонан командир волу, Доккин ваша Iалха, мостагIчо схьатоьхна снаряд иккхина гаьргаш а кхетта, тIом болабелла дукха хан а ялале, лоьра чов еш лазийра.

- Докка! Чехкка, охьавосса цу тIера! Йоккха топ тIеерзош ю хьуна! – аьлла мохь туьйхира Къахирас.
- Охьавосса ца вуьту со, тIедеттачу герзо, - аьлла, дуьхьал мохь туьйхира Доккас.

Цуьнан цу тIера чувосса аьтто боккхуш, кертал арахьа лаьттачу БТРашна, шиъ граната кхоьссира Къахирас. Цул тIахьа, цхьана юкъана, арахьара чудетта герзаш лахделира. Докка, ламеш тIехула охьахьаьдира. Чов хилла, кхетамчуьра ваьлла Iуьллучу Iалхех бIаьрг кхийтира цуьнан.
- Iалха лазийна! - мохь туьйхира цо шен накъосташка.

Доккас и ма-аьллий, Къахир, Сайд-Эмин тIехьаьдда и хьала а эцна, герз тIедеттачу меттера,
тIехьа, керта ваьккхира Iалха.

Доккин да Леча, кIенташна юххера дIавера волуш вацара, шега дехар дича а. Бронебойно- зажигательни патармаш долчу автоматаца, къехкабора Лечас и мостагIий. Цунна юххе хIоьттина, тIом беш вара цуьнан жимах волу кIант Муса а. «Цхьа герз карах мукъне а, латталура дуй кхуьнга?» аьлла хеталуш, эгIаза волу и кIант, герзах воьттина вара. Цуьнгахь яра шиъ автомат, шиъ «Муха», иччархойн топ «снайпер», шийтта гранаташ а.

Кхехкаш бара МахаевгIеран кертах тIом. Каде а, майра а леташ бара Лечин доьзал.

Дуьйлучу герзийн татана юккъехь, «Старика снимате! Снимайте старика!» бохуш, гIазкхийчо бетта мохь хезира Лечина. И мохь бетташ верг камандир вуйла а, цо ша дIаваккха бохийла а
хиъна, иза юьхьара лецира Лечас. Ткъайха гIулч бен, кхин генахь вацара Лечина иза. Чучча бахна, леташ бара дехьаранаш а, сехьаранаш а. Лечийн автоматан ехк кхачийра. «Же, схьало снайпер!» аьлла, Мусагара топ схьа а эцна, «Хьайн Возаллин дуьхьа, мастагIчух цIе латае Ахь»! - аьлла, - «АллахIу Акбар!» – олуш, эккхаш йолу дIаьндарг бага чу тоьхна, варжийра Лечас буьйраш туьйлу хенара полковник. Дашо цергаш а йолуш, лакхахь а, лахахь а шиъ кхема хиллера цу полковникан багахь.

ТIаьхьо, тIом дIабаьллачу хенахь, трансформатор тоян тIеваьллачу монтерана карийна хиллера цу тIехь, цу полковникан кхеманах дисна цхьа дакъа.

Цхьана сохьтехь гергга, мостагIашна дуьхьал тIом бира Доккас а, цуьнан накъосташа а. Салташа, хIаваан ницкъашка гIо доьхуш, ракеташ кхуьссура. Цул тIаьхьа, бера болу кеманаш тIехула а хьийзаш, чу ракеташ етта йолийра мостагIчо, шайн гIаш-салташна юхабовла аьтто боккхуш. ТIом болабелча, кетIахь йисначу «Ниван» тIехьа лечкъначу наёмниках кескаш еш, иккхира и машен. Мухха нисделлехь а, цу чохь хилла «кибарчик» хиллера и иккхинарг.

ТIемалоша и керт-ков тесна дитира. Чевнаш хилла Iалха, керташкахула цигара дIавигира цара. Туркх волчу Iаббазан Мусас еса а доьшуш, Iалха дIакхелхира, кхин кхетамчу ца вогIуш.

Докка волчу куьпанна, салташа го лаьцнера. Юхабовла меттиг йоцуш мостагIашна юккъехь бисира тIемалой. Шен тIемалойх кхоъ, цаьргара герз шега схьа а эцца, тIера хIорма а хийцитана, маьршачу нахана, юьртахошна юккъе дIахьажийра Доккас.
- Вай хIете а, вуьте а дойъуш ду, шу кхоъ мукъане а, кIелхьаравала! - аьлла.
МастагIчуьнан гонна юккъехь висира Доккий, цуьнан гIароллин начальник - тешаме доттагI Къахиррий, Сайд-Эминний.
- Сайд-Эмин, хьо а дIаваха веза кхузара. Хьо дийна вуьсийла лаьа суна! - элира Доккас.
- Со шух дIа а къаьстина, сайн са дадийна дIагIура вац. Дисахь, дийна дуьсур ду вай.
Далла дезаш хилахь, цхьаьна лийр ду - элира цу жимчу къонахчо, - ГIазот, гIазот ду! Сан юхавала бокъо яц, аьлла тIетохар а деш.
- Иштта-м, дарделлачу лоьмо санна, мастагIчух катухур ю вай, - элира Доккас, вела а луш. КIентий, хIумма а боьхна бацара. Делахь а, маршонехьа, паргIатонехьа Российца дозаш ца хиларехьа, къуьйсуш юьхьара лаьцна некъ, чекх ца баларна кхоьруш саготта вара Докка. Цундела лаьара цунна, и некъ дIакхехьа кегийрхой дийна буьсийла. И къамел хилла, ахсахьт гергга хан яьлча, тIом лагIбелира. Доккина ца хаьара, гона юкъахь биснарш шаьш боцийла, мостагIий буйла. Боьхнарш уьш бара. Царна моьттура, цу юьртара массо а ков-кертах, Доккеран ков-керт хилла. Церан коьрта Iалашо хила дIахIоьттира, ма-хуьллу кIезга шайн балхан тешаллаш дуьсийла а, декъий, лазийнарш, йохийна техника аратакхор дара коьртачех йолу Iалашо. Амма, Доккеран кертах доллург ма-дарра шайна ца хаарна, цигара декъий бен схьа ца оьцуш, шайн ягийна БТРаш а йитина гача бира цара юьртан йистехьа.

И тIом боьдуш а болуш, Докка волчохь санна, хьелаш хIоьттинера Президентан Гварди йолчу Гиха-хил дехьа а, диверсионни тобанан командир, Жандар вехачу куьпахь а.

Цу буса, ткъай виъ стагах вовшахтоьхна тоба мостагIчунна диверсеш ян Соьлжа-ГIали чу а хьажийна, юхавирзина, са хила герга дахначу хенахь, садаIа дIатаьIна Iуьллуш вара Жандар. Цунна наб оззийначу хенахь, чуиккхиначу йишас:
- Жандар! Ва-а, Жандар! ХьалагIаттахьа, салтий бу чубогIуш! - аьлла самаваьккхира иза, шеца болчу накъосташца цхьаьна.
- Же, кIентий! Катоххий схьаэца герзаш а, патармаш а, вайн боллу тIеман гIирс кертахь, хьаьжкIаш юккъехь къайлабаккха! - аьлла, цу кертара зударий, бераш керташкахула
дIахьовсийра цо.

Жаббаран йиша, ваша а витина дIаяха дагахь яцара. Герзаш керта дадийна а, накъосталла дан гIертара иза. Оццу миноташкахь, кетIара аьчкан ков а кагдеш, кех чутилира мостагIчуьнан БТР, шена тIехь йоьттина Iаш спецназан салтий а болуш. Цу тIера охьаиккхиначу церан командиро, катоьхна пхьарс лоцуш сацийра, керта хьаьдда йоьду Жандаран йиша. Цуьнгахь яра патармаш чохь долу «цинк» олу яшка.
- Куда несешь патроны?! Где твой брат Жандар?! Убью тебя, стерва! - бохуш, дIай-схьай етта йолийра цо иза.

Цу хенахь и гуш а, хезаш а волчу Жандарас, эпсарна хьаьжа юккъе нисъеш, «винторез» олу, иччархойн тата доккхуш йоцу топ тIехьажийра. Оцу хенахь, лахйиначу рацичухула хезаш дара, Доккин аз а: «КIентий! ТIом ма болабелаш, салтий дIабоьлхуш хилахь дIабахийталаш!» бохуш.

- Жандар! Хьуна хезий, Доккас бохург? Ма тохалахь и топ, - шена юххерачу накъосто аьлча:
- Сан йиша ца го хьуна, цо схьалаьцна, - олуш, лаг уьйзира цо.
Эпсар шина бIаьрга юккъе кхеттачу даьндарго гора вахийтира, йоьIан пхьарс карара а болуш.

Уллера салтий, хилларг хIун ду ца хууш, боьхна цхьана юкъана сацабелира. И хан тоьара, йоIана кIелхьара яла. Оццу хенахь Докка волчу агIора герзан а, гранатомётан а татанаш девлира. И тата схьахезча:
- АльхьамдулийллахI! Везан Дела! Хьуна бу-кх хастам! - аьлла, са паргIат делира
Жандаран.

Оцу хастам баран бахьана дара, гIазотан тIемалоша, тIеман низам чIогIа ларош хиларца доьзна. Шена хьалхха, шена ган а гуш гIазкхийн эпсаро пхьарс а лаьцна, дIай-схьай етта йиша а уш, «Топ ма кхоссалаш. ТIом ма болабелаш...» шен баьччано аьлла а долуш, ша оцу эпсарна герз тоьхна, низам дохорца боьзна бехк тIехь ца бита, цу Везачу АллахIас нисдича санна хийтира цунна, оццу минотехь Докка волчохь тIом болабалар.

Жандаран накьосташа Азимов Хаважас, Оьздамар Исламас, Муслимас, Янди-KIотарарчу Асламбекас, Жандаран вашас, Дики Сайд-Мохьмадас, бусалба дин тIеэцна волчу Андрейас, цхьабосса тIе герзаш тоьхна, эгийра ямарта мостагIий а, йогуш лелха йолаелира церан БТР а. Керташкахула ка яьл-яьллачухула, аьтто бол-болчахула каде тIелеташ хIаллакбора мостагIий.

Мусас гранатомет тоьхна йохийра БТР, БМП. Андрейс а, Сайд-Мохьмадса а, цу дийнах йохийна техника урамашкахь йогуш яра. Уьш яра цу кIенташа йохийна шиъ «Урал» машина а, цхьаъ «ГАЗ-66» а.

Шайх йокха киртиг йоккхуш тоьхначу герзо бохийна, герз хьадан а доьналла доцуш, Iадийча санна бисна гIазкхий, тIаьххьаре а самабевлира. ТIемалой болу меттигаш шайна билгалъевлича минометийн, подсволникийн снарядаш догIа санна луьста тIетуьйхира мостагIчо, оцу жимчу тобанна. Дарц санна деттачу дашо, лелхачу снарядийн гаьргаший, мангало санна цоьстура хьаьжкIин гIодмаш, диттийн генаш, огура цIенойн пенаш. Молханан кIур-къахь айъаеллачу цу къематан дийно, цу герзанан ницкъано цхьаъ дайна витна хира вац аьлла хеташ хIоьттиначу хьоло, гIазотан тIемалошна доккха зе ца дира. Уьш, Дала ларабора.

Хилла чевнаш а, кхераме яцара. КIенташна биснарг цхьа некь бара, жа-матта юкъа лелха берзалой санна мостагIашна тIелатар, церан ка йохор. Гихана го бина, некъашца лаьтташ бронетехника яра, шайца дукха салтий а болуш.

Нуьцкъалчу тIеман шовкъехь, гIазотан нигат дегнашчохь кхобуш, ойланаш Везчу Далла тIехь йолуш, «АллахIу Акбар!» багах бохуш, мостагIийн гIерана тIелетара и кIентий.

Оццу миноташкахь, цIе летта йогуш яра йиъ БТР, урам-некъашкахь тамарш санна луьста охьадехкара мостагIчуьнан декъий. TIемалой цецбевллера, шаьш охьабехкинчу мостагIийн декъашний, чевнаш хилла кIела бисначарний юккъехь нахчий карийча. Уьш бара, шайн къомана ямарт хилла, Далла гергахь дакъазбевла нах. Оцу къизачу тIеман хьелашкахь, кхин
цкъа а билгалделира, тIемалойх кьинхетам беш а, царна гIо деш а Дела хилар.

ТIаьххьаре а, бронетехникна тоха герз доцуш бисара тIемалой. Жандар волчу метте, чухахкаелира БТР. Цо схьадеттачу герзана, хьала айъавала йиш йоцуш, цунна кIелависира иза. Кхин дан хIума а ца хилла, коьрта тIе куьйгаш дехкира цо. Оццу секундашкахь, кхуьнан бIонакъосташа дIатоьхна герз а доцуш, и чухахкаелла йогIу БТР иккхира. И бара Делан ницкъ. ТIемалой юьрта юккъе юхабевлира, Докка волчухьа гIорта дагахь.

ГихтIахь, лакхахь ма-диццара боьдуш тIом бара. ТIеман корреспондент а, телекомпанин куьйгалхо а волу Тахаев Руслан чохь волу хIусам, и салтий болчу куьпахь яра. Русланан коьрта Iалашо яра, оцу тIамехь ша хIалак хилахь а, телеархив, тIом болабелчахьана ша яьхна кассеташ, мастагIчунна кара ца йохуьйтуш кIелхьара яха. Иза Нахчийчохь хиллачу тIеман хроника яра - мастагIашна а, царна тIетайначу ямартхошна а, уггаре а кхераме герз. Шен кассеташ а, кхин болу гIирс чамди чу а берзийна, керташкахула, мастагIашна юккьера аравала дагахь дIаволавелира иза. Шакарца цIийзаш схьаоьхучу даьндаргаша кест-кестта, коьртан тIехула гIодмийн боххьаш цоьстура. Цу даьндаргех ларлуш, цIенна юххе таьIначу Русланна хезара, подвала чохь болчу зударийн белхарш а, берийн маьхьарий а.

- Молчать, стервы! Скоро с вашими мужиками разделаемся, потом возьмемся за вас, горяночки, - олуш, хезара цунна уьйтIара схьа.

Оцу дешнаша вагийна, Руслан сихвелира. «Катоьххана, хIара чамда дIа а йиллина, тIемалошна тIекхача веза со» аьлла, сацам бира цо. Цу куьпахь БТРна а, машинашна а, нехан чуьра ара а йохуш, мехала еза хIуманаш, тIеюттуш бара салтий-мародераш. Шен герз, хьаьжкIаш юккъе Iачу накъосташкахь а дитна, разведке вогIу Жандар, нехан чуьра хIуманаш а эцца араволуш воллачу къолахочунна тIекхечира. Иза вара, ши метр хиллал лекха гIазкхий, белшах кхозуш автомат а, букъ-тIехьа щиъ «Муха» а йолуш, кералаьцна видео-магнитофон а, цу тIейиллина видеокамера а йолуш. Царна тIехула, цо тIетеснера зударийн импортни бедарш. ЦIеххьана къолахочунна юьхь-дуьхьал тIеIоттавеллачу Жандарна дагаеара, чохь цхьа а патарма а боцуш, чухларчу киснара «ПСН» олу шен тапча. Ца вухуш, чкъарх-аьлла схьаяккхина тапча: «Стоять!» - олуш юьхьдуьхьал хьажийра цо. Кхеравеллачу салтийчуьн керара хIуманаш охьаийгира. Воьхна, шен белшех кхозачу автоматана тIекховда ца ваьхьара иза. Шен тапчин чохь патарма боцийла хууш волчу Жандарас, шен вешига, хьаьжкIаш юккъе мохь беттара:
- Муса! Муса! Схьавола чехка? - бохуш.
Цо и олуш ма-хезни, керта тIехьара схьа гучаелира тоьпан чIижаргIа.
- СхьатIетоха кхунна!
- Аса муха туху, хьуна кхетар ма ю хIара, - олий, салтийчунна тIехьажийна топ а йолуш, чехкка тIевеара Муслим.
Цунна тIаьххье, схьакхечира Муса а. Цу шиммо, чехка схьаийцира салтийчуьнгара герз.
- Делахь, ма дош дацар-кх, хIокху чохь патарма а хилла,оцу бIаьрга чу хьуна и ца тоьхча,
- олуш йожийра Жандарас шегара тапча.
«ТIох!» аьлла, яьллачу тапчанан даьндарг, бIаьрга чукхетта гора вахара гIазкхий. Цунах, чIогIа цецваьллера ша Жандар а. Жандарна хууш дацара, цу буса Муслимас цIанъян дагахь тапча шега дIаэцначу хенахь, цо цу чу, шена карийна цхьа патарма биллинийла. Иштта меттигаш а нисъйора Дала. Цу дийнахь, салташа генара схьадеттачу герзах ленволу чов хилла, вала вуьйжира МартантIера Хаваж. Цу дийнахь чов хилла хиллера Жандарна а, ца тарручу метте гериг кхетта. Шена и чов хиллийла ца хаийтанера цо бIонакъосташна, цара ша, хьийзор вуйла а хууш. ТIаьхьо, Гвардин командир волчу Ахьмадний, цуьнан заместительна, Мусаний хиъна хиллера, Жандарна чов мичхьа йина. Чов декъалъяран метта, буьйлура уьш: «Чевна, хIун дарба лело дагахь ву хьо?» бохуш. Жандарас дехар дора: «Шайн Делан дуьхьа, Сулиманни, Доккиний, суна чов мичхьа хилла ма хаийталаш» бохуш. Вовшашка бIаьргаш а теIош, нах бол-боллучохь, ма-дарра дIа ца дийцахь а, Iовдала воцург а кхетара волуш, ша хьийзорг хилар хаьара цунна.

Цу дийнахь биначу тIеман хьесапо, мелла а дог-ойла иракарахIоттийнера яхь йолчу кIентийн. ГIазотехь накъостий къаьстинехь а, дуккхане а чевнаш йинехь а, сингаттаме а, гIайгIане а бацара уьш. ХIунда аьлча, царна доккха ирс хетара, халкъан маршонехь а къуьйсуш, бусалба дин ларош цIенчу гIазотехь Далла дуьхьал уьш а, шаьш а бахар.

Ахьмадан сакъерадаларо а гойтура, Президентан Гвардийно цу дийнахь бинчу тIамна иза резахилар. ГихтIа йоьккхуш, гIазкхийн эскарша царна го бинехь а, Доккараний, Жандарний тIекхача мостагIчо аьтто бохийнехь а, гIазкхашна Iаламат доккха зе дира цара. Йохийра йиъ БМП, байъира шавзткъей итт сов салтий, бIай сов салтичунна чевнаш а йинера наха а, кхуьнан бIахьоша а дийцарехь. Шаьш долчу куьпахь, шаьш лерина талораш дан ца кхиийтара цара, юьрта чубаьхкина гIазкхий. Талор дар дагадогIачохь бацара уьш. Салташа беш болу болх бара байъиначеран декъий а, чевнаш йина лазийнарш а, йохийна техника а аратакхор, гвардейцша деттачу дошана кIелахь. Пхиппа бекъабелла кIентий, ца моьттучахь гуча а бовлий тIе герзаш а тухий, гуча ма-бовллара, иштта сиха къайла бовлура, кхечахьа и тайпа тохар дан. ГIазакхин хьесапехь, цхьаа къепе йоцуш кхара бо тIом хетарал совнаха, йиъ-пхиъ бен йоцчу тобано, царна тарадалийтинера Iаламата дукха шаьш ду.

Дийнахь ши сахьт доллуш, ГихтIара бевдира салтий. Катар-Юьртана тIех а даьлла дIадахара, шайх йоккха кийсиг яьлла мостагIчуьнан бIо. Цул тIаьхьа дикка хан ялча, Сулиманна дуьйцура ду цуьнан, ВаларгтIера, ойла юккъехула чекболачу урамехь ехачу, кхузткъе итт шо долчу де вешин йоIас: «Дуй кхоьллина, цхьаъ бен воцу кIант къайла а ваьккхина, гIазкхий керта гIортахь а аьлла, кIетIаяллера со. Танкаш тIе а хевшина, аркъалла сетташ кура дешнаш кхуьссуш, Iаламата дукха а доккха а эскар дахара ГихтIа. «Я-а рабби, сан Дела! Кху ницкъана дуьхьало ян, буй техьа дуьненчохь а ницкъ?» аьлла йиснера со. Амма, сахьт а далале, цу танкаш (цунна БМП-аш ала ца хаара) тIехь раз-пурх кхиссина декъий а долуш, тIехьара йиллиначу неIарехь, боьлхуш, цIийзаш куралаш йинарш а болуш уьш юхаэха йолаелча, дог Iаьббера сан. Ма къа ду шун бохуш, са лулахо марш уьйзуш лаьтташ яйча, «Э-хIей! Дела гIо хьо, седан дуьхьала. Дера ца йоллу хьо, цара ГихтIахь байъина хила тарлучу бусалба нахах къахета-м. Теркахо ца хилла, кхин мила хира яра хьо, хьан ворхIе а да хьакхийца валларг!» аьлла ас ша човхийча. Цул тIаьхьа аша толам баьккхича, кхин эхь а ца хеташ: «Оха шу, ламазаш тIехь дечу доIнашца доьхуш, Далла хьестаделира» бохуш зуьда къамел дора цо. Со шена тIекхаьчча, аса ша човхийча: «Дика Йиша, ас шен кIанте, сайн мар веши йоI ца яийтана бохуш, соьца дов долуш ю» элира суна а хезаш» бохуш дийцира.

Цу дийнахь бинчу тIамо мостагIчунна зе дира: ткъаессана БМП, БТР, «Урал», «ГАЗ-66» олу техника а йохош, цхьа бIай кхузткъай пхийтта салти а вуьйш, дукханне чевнаш а еш. Иштта, арахьара, тIиэхьаша тIелеттачу Ахьмадаца доттагIалла лелочу Бараев Iарбин тIемалоша,
кхин шиъ БТР а йохийна хиллера цу дийнахь.

Делкъал тIаьхьа, хан суьйренга таьIна а йолуш, гIазотан тIемалой вовшахкхийтира. Шега кадам биначул тIаьхьа, Доккас, Сулиман юьстахваьккхира вистхила:
- Сулиман, хьо Региональни комиссар а ву, фронтан Командующи хилла а ву, ГихтIан оборонан гIуллакх, ахь хьайна тIеэца деза, - элира цо, - Хьан опыт гIолехьа ю, - аьлла тIетухуш, ГихтIа, мостагIчух лароран гIуллакх тIеэцар доьхуш.
- Иза, командийраш вовшахкхеттачохь дуьйцур ду вай. Со кху чуьра, дIаваха лерина вац.
Цу тIе, ши ваша а ма ву сан кху чохь. Со, ца хуьлчу даьлча, хьан гIоьнча хира ву - элира дацаре корта ластийначу Сулиманас – Цул совнаха, хIара хьан юьрт ю, хьо, Хьалхарчу Секторан Командующин заместитель а ву. Со, накъост ву хьан - цо аьлча, Доккас дIасхьахьаьжна, хаза гергахь стаг вацахь а, лере таьIна шен къайле йовзийтара цо:
- Сулиман! Со дIалела аьтто болуш вац. Шелвеллачух тера ду со, дегIа тIе Iаьржа
бIаьргаш евлла суна. Цу тIе, яла ца еззачохь, гучаевлларш а ю. Так что, моряк, цу тIехь вошалла дан деза ахь! - олуш.

Командираш вовшахкхийтира. Цара къобалдира, Доккас, Сулимане кховдийна декхар. Сулиманас сихонца, оборонан план кечйира, юьртана гондахьа, тIемалой ша дIасхьа а боькъуш. Сарахь, тIом сецначул тIаьхьа, Хамби-Ирзера, СемаIашкара, Катар-Юьртара орца кхечира. Орцах баьхкинарш ткъай итт-сов тIемало вара.

Шайгахь иман а, бусалбалла а долчу нахана, боккха кхаъ хиллера ГихтIахь мостагIий эшийча. Бакъду, и кереста эшийна халахеташ берш а бара, дукха бацахь а.

МостагI, ГихтIана юха а тIелетар ву аьлла хеташ, шеко яра тIемалойн. Цундела, юьрт дIа ца тесира цара. Амма, буьйса йоьллачул тIаьхьа, фараш дIаяйъина а йолуш, Катар-Юьртанний, Валарганний юккъехула а евлла, ГихтIана го лаца дагахь чуеара мостагIчуьнан бронетехника. Шаьш дагалаьцначу тешнабехкана, юьртана, аьтто балахь къайлаха а, вуьшта цIеххьашха а тIелата билгалъйина хан тIекхаччалц аьлла, тап-аьлла дIатийра боьхачу, кьизачу мостагIийн гIера.

Оцу буьйсана, хIоьттиначу тийналлехь, эвлайистерачу окопа чуьра схьахезира дара дечиг пондаран зевне аз а, тIаьхьара балош болу иллин гIийла мукъам а. Иза дара, «Ях е Ахь зама!» боху илли. И дешнаш Сулиманан дара, тIамехь лаьттачу кIенташна сагатдеш долчу дений, нанний цо яздина долу, цуьнан шича кIантас мукъаме дехкина долу а:

Лаьтташ ву къена да, къилбехьа вирзина,
Цу ломан басешка гIийла бIаьрг бетташ.

Луьра тIом кхехкаш бу, лам чу ша бирзина,
КIентий бу цу ломахь, мостагIех каетташ.

Стигланаш къекъаш ю, латтанаш лелхаш,
ДIаьндаргаш хетало, чекхюьйлуш санна;
Буьрса и лаьтташ ву, къена дог доьлхуш,
Ардангах хаьдна, ша гила-борз санна.

Iасанна тIетеIаш улло дIахIутту,
Шен лазар дицдина, цу кIентийн нана.
Массо а вон-дика дагчохь цо луьтту,
Доьхуш вайн Деле: «Ях е Ахь зама!»

Къоналло букъсурт, хьовзийна церан;
Куьйгаш а эгадо, уьш совцо де доцуш;
Делахь а кIенташа, нах ца кхардорна,
Са паргIат ду церан, уьш кIиллой боцуш.

ТIом марса мел бели, са паргIат долуш,
КIант дийна шайн хилар, цунах а туьдуш,
Да-нана лаьтташ ду, къилбехьа дирзина,
Цу ломан басешка, гIийла бIаьрг бетташ.

Оцу кIентийн да АбусаIид, СемаIашкахь, Бумтахь, Ашхой-кIотарахь, ГIой-йистехь, Янди-кIотарахь хIинца ГихтIахь хаддаза беш лаьттачу тIемашкахь уьш буйла хууш, синтем байна, чуй-арий вуьйлуш сагатдеш хуьлура. Мел хан яьлча а, вижча наб ца кхеташ, тIаме ладоьгIуш, тIехьарачу керта воьдий, ломан агIонгахьа дIавоьрзий вехха лаьттара иза. ТIом лагIбелча цхьа шеко кхоллалора, «хIун хили-техьа царах хIинца?» олий. ТIом марсабаьлча, тIеман ницкъ тIеIаткъанчохь «хIинца а мастагIчунна дуьхьало еш, къар ца луш, юха ца бовлуш тийсалуш бу-кх уьш. ХIун гIо оьшу-техьа царна? ОйтI яI! Жима велар-кх со», бохуш синтем байна хьаьвзара иза. Новкъа йогIуш, йоьдуш машинан тата хезча, цIа богIу кIентий хиларе сатуьйсуш, корера киса цхьана агIора шарша а дой, ара хьожура да. Иштта, тем боцчу хьолехь волчу дена йоьлхий гучу а ца йолуш, кIеташна сагатдеш яра, ялх тайпа лазаро лаьцна нана Зулай а. И дешнаш яздина Сулиман, воккхах волу кIант вара церан. ТIом лагIбелла, я тIеман хьелаш хийцаделла, цIа бахка аьтто баьллачухула, цIа богIура кIентий дений, нанний синтем бан.

- Дада, шек а ма вала хьо, вайн гIуллакхаш иштта ду - олий, вела а лой, нана-пIелг гойтура Сулиманас, - Вай кестта охьакагвийр ву и мостагI! Дала мукъа лахь, - тIечIагIдора цо.
- Дада, хIорш-ам гIо Iаш бац хьуна. Шайн подвалаш чу дIа а левчкъаина Iаш бу.

МостагIчуьнан снарядаша кхарна деш хIумма а дац, дойъуш дерш нехан даьхний ду. Ткъа кхарна, ма-дезза даа жижиг хуьлу, - олий, Сулиманний, Олхазарний Iоттар йора Ахьмадас.
- Мать! Битахь хIорш! Дийцахьа, зударша хIун боху, - олий, Бакарс нана мара юллура
беро санна.

Кестта, кху вежарша ГихтIара ялийначу несах, Жарадатах лаьцнарг хаа хIара гIерта моьттуш, нанас нус хьастайора. Ткъа Бакарна Iеминарг, хазаделларг дара, кицано вуьйцу турпалхочо, шена тIаьхьа набахте веъначуьнга, деш хиллачу хаттаран дешнаш. И санна дерг дезаш болчу
вежарша, хьовзо воккхура «ледарло» гайтинарг.

Дений, нанний синтем беш, цу шиммо Далла хастам беш, царна делла доккха дика дара и кIентий яхь йолуш, доьналла долуш, буьззина къонахий хилар. Уьш Нахчийчохь бевзаш а, безаш а, лоруш а хиларо, дог паргIата доккхура церан. Шаьш сагатдахь а, баккхийбера царех.

Цу шиммо, Далла хастам бора, уьш осала ца хиларна, царех цхьаберш сонта белахь а. И кIентий бацара соьгахь хIара дарж ду, хIара чин ду бохуш дений, нанний, наханий хьалха дозаллаш деш, цкъацца уьш Iехо забарш яхь а. Уьш бара нахчийн къоман маршо, паргIато, бакъо, къоман сий ларо, яхьо арабаьхна кIентий - гIазотан тIемалой. Дас, нанас даррехь куралла ца йора церан доьналлех, майраллех уьш яхь йолуш хиларх. Я царех дозалла деш а дацара дай, наний. Цу шиммо уьш къобал бинера, уьш бахьана долуш сагатдан дезахь а, царна къинтIера бевллера. Уьш Iалашбар, церан гIазот къобал дар, даима Деле доьхура цара.

Иза бара, кIентийн дог-ойла иракарахIоттош болу мукъам. ТIеман чолхечу хьелашкахь, кхерамечу сахьташкахь, синойх дог диллинчу хенахь, иза бара кIенташна ницкъ луш болу мукъам. ГIазотан тIемалойн деган мерзах пIелг туьйсура, сих-дагах кхеташ долчу цу дешнаша. ХIунда аьлча, церан массеран а дара, сингаттамо таIийна да-нана, я царех цхьаъ.

Цу буса чуйогIучу мостагIийн колонна дуьхьал нисбеллачу ВалартIера тIемалоша тIом бира, мостагIчуьнан БТР а йохош. Царех цхьа накъост гIазот хилира. ШолгIаниг чевнаш хилла мостагIашна юккъехь а висна, цара етташ ницкъ бина, кхелхира. Висна кхоъ чевнаш хилла а волуш, мостагIаша тIе беш тIом а болуш, кIелхьара велира. И буьйса, тIемалоша само еш, чекхъелира.

Са хилира. Кхолладеллачу кхерамечу хьоло меттахбаьхна, гиххой юьртан майдана дIагулбелира. ТIемалойн командираш, цига дIабийхира цара. Цу юкъана, цхьаберш бара гIазакхийн юкъарчаш хилла лелаш. ЦIеран цIарах къамел дохьуш веъначо, Сулимане элира:
- Махаев Лечин кIетIахь, байъиначех цхьа эпсар ву висна - полковник. Цуьнан а, диснехь кхечеран а, декъий дIалура дарий аша?
Селхана, гIазкхий бевддачул тIаьхьа Доккеран уьйтIа вахначу кхунна, татолан тIайн «перилана» тIехиъначу БТРан аьрру агIонгара, хьалхарачу чкъурга тIехьа и йогуш ваьгначу стеган дисна букъасуьртан а, ахтуьтан а даьIахкаш яйнера Сулиманна. «Иза хила мега и полковник. Аса, цунах пайда эца беза» аьлла кхоллаеллачу ойлано, билламе къамел дайтира цуьнга.
- Дика ду. ДIаала хьайн гIазакхашка: Сийсара, Валарг юьртана йистехь байъиначу тхан накъостийн декъийн дуьхьала, церан декъий дIадала тхо реза ду. Тхо, шу санна, декъех пайда оьцуш дац ала цаьрга.
- Декъий схьагуладан, церан салтий чубало мегара дуй. Царна, зе-м дийра дац аша? – элира юкъарчо.

- Тхо, нахчий ду. Шайн дош меттахь латтош хиллачеран, тIаьхьенаш ю тхо. Лай амал йолчу царна, тхо шайх тера хета. Иза царна хоьтийтург, шу санна долу юкъарчаш бу. Герзаца салтий хилахь, цаьргара герз схьадоккхура ду оха, - Сулиманас аьлча, кхо аьллачунна жоп дала дагахь цхьаъ дийца хIоьттира вусавелла юкъарча.
- Хьо а, хьо санна берш а, тIингар тIе юьхьиг ма-хIоттийнехь бевзара тхуна. Хьайна декъий дезахь, масо е, со дохковала йоккха юкъ а яц хьуна, - аьлча, хье ца луш ойла йистера масех гIазакхий а валош, МахаевгIеран ураме юхавеара, юкъарча.

Кхечу каппашкахь а, кхара бара бакъо елла салтий, шайн тIе ца тоьу декъий лоьхуш. Цьрца лелачу вайн тIемалошна дукха хIуманаш хиара.
- Валаргхойн декъий цара дIалуш ду церан нахе, вай барт ма-барра, хIара салтий балош веъна со, - олуш, хьеставаларца къамелаш дан гIертара юхавеъна юкъарча.
- ВаларгтIехь, тхан стаг ву рацийца. Нагахь санна цо хаам бахь, «декъий схьаделла дац» аьлла, дIахаалахь, оха и ахьа балийна салтий бойъург хилар. ХIинца, бакъо ю хьуна даьIахкаш а, догIамин меженаш а схьагулаян. Дохоза дакъий, кху куьпахь хааделла дац. Амма, кху юьртахь цхьаццанхьа керташкахь, хьаьжкIаш юкъахь дисна долчух тера ду уьш. Аса тхайчаьрга дIааьлла, хаам бе дакъа хаалахь, - аьлла, ягна лаьттачу БТРана тIевахара Сулиман.

Схьавалийна берашха волу ши гIазакхий, олавелла, бIаьра дуьхьала хьажа а ца ваьхьаш лаьттара. Уьш гича, къахийтира Сулиманна царех. ГIазкхашна юкъахь, дукха Iийна вара иза.

Нацкъарчу кIошташкара гIазакхий, тера бацара Россин коьрта гIаланашкахь, я гIалагIазкхин кIошташкахь бехачарех. Дукхачеран амалш, къеда-мерза хуьлура. Кху тIамехь, Россин Iедало цIерга кхуьссуш, дукха хIаллакбайтира уьш къинхетамаза. Цкъацца хеталура, нахчашка цабезам кхоллабалийта, и бераш, шаьш лелорг кхетар долуш дойъийтуш-ам дац техьа олий. Кху Сулиманан, Региональни Коммисариатан цIарах тоба яра ГIалгIайн махкахь, хIорш санна болу «срочникаш» олу йийсар бина кегийра салтий, шайн дай-наношка дIакхачош. Кхара, цу да-наношна хьалха хIоттош ши биллам бара: «цхьаъ – аша, шайн кIант тIом дIабаллалца къайлаваккха веза; шолгIаниг – аша, шаьш дехачу юьртахь, кIоштахь, аьтто белахь махкахь а, хIара тIом нийса бац, я бакъонца беш а бац. Нахчех лаьцна Iедало дуьйцург, бакъ дац бохург ду аша шайн адаме дIахаийта дезарг». Цаьгара йоьхуш кхаъ-кхалор а, мах а бацара. ХIинца а, и Iалашо йолуш лараме къамел долийра цаьрца Сулиманас.
- Ребята! Откуда будете? – ийзалучара «жоп делча, я ца делча хIун дара техьа?» бохуш санна, вовшашка хьаьжира, - Будьте смелее, я здесь самый старший. Не бойтесь, я, как бы
считаюсь вашим земляком. Я пятьнадцать лет жил в Йошкар-Оле, Кировской, Калининской,
Коми-Перьмяцкой областях, а последние десять лет проживал в Сибири. Так что мы, почти
земляки.

Кхо Сибирь аьлча, цхьаннан бIаьргаш, жимачу юкъана къаьрзира, сиха кхуьнан агIонга а кхарстош. Кхетта, цуьнга вистхилира Сулиман:
- Вот ты, скажи откуда, случайно не сибиряк? – кхо аьлча, мелла а майраваьллачу кIанта: «А чё, заметно?» элира.
- Да, твоё личико говорит, что ты вырос в тругольнике Омск-Томск-Новосибирск кхо аьлча, гIазкхин кIант къежира:
- Я, Барнаульский – олуш.
- Ну-у, разве есть разница между Новосибирском и Алтаем? Допустим я, считаю их одним регионом. Довольно. Дело стоит. Пошли. – аьлла, БТРана шаьш тIедоьлхачу юкъана, юха а хаттар дира Сулиманас:
- Какая у вас задача?
- Забрать тело офицера?
- Полковника?
- Да.
- А тела солдат? – белшаш таIийра салтийчо, - Вот видите, разбросанные части тел вон, и вон там? Эти части тел, таких как вы. Вашим генералам не нужны эти останки, а нужны останки таких же как они преступников, которые привыкли бросать в пекло ада безусых мальчиков. А мешки есть у вас? – аьлла хаттар дира некъ гойтачо.
- Нет. Только носилки. Вам повезло, именно их и ненужно. Хьажал хьо, кхеран «накъост»! Оцу кертахь, хьайна гали карадойла.
Дукха хан ца йойъуш, Доккин гаража чуьра машти гали дохьуш схьавеара юкъарча.
- Сынки! Вы, сперва соберите в этот мешок, все части тел. Не оставляйте даже мелкие куски, ибо вы будете в ответе перед душами своих товарищей. А вашего полковника, соберите вон в ту помятую ведёрку - аьлла, БТРан чкъург ягначу чим юккъехь, халли бен къаьсташ йоцу даьIахкаш гайтира салташна Сулиманас.

- Накъост юкъарча! Хьо муьлхачу агIора аравала везаш ву?
- Валарг йолчу агIора.
- Хьалха, аса ма-аллара ду хьуна гIуллакх. Сан накъосто хаам бичи бен, хьан «накъостий» кху чуьра арабевра бац.
Оцу хенахь, раций чухула связи велира «Анархист».
- «Соломон»! «Соломон»! «Анархист» хезий хьуна? Хазахь, хилдехьарчу майдане схьаволахь, кху ямартхоша Iехийначаьрга ладогIий вай» - элира Доккас.
Цу юкъана, Валарг тIера а хилира хаам: «Декъий схьаделла» аьлла.
- Ребята! Подумайте над тем, что сказал я. Мы не враги русским, мы просто защищаем свою честь, имущество, село, Родину. А вы, за что умираете? За наши тряпки, или за ваших нерусских хозяев, что приватизировали вашу Родину, а вас превратили в халуев? Думайте! – аьлла, шен машина тIе дIаволавелира иза.

Гулабеллачу нахана юккъехь питане къамелаш деш, мостагIчуьнга уьйзуш нах бара, адам вовшахтохарца хьалхе а яьккхина, и нах, шайн ма-хуьллу тIемалошна дуьхьалбаха гIерташ.

- Салташа юьртана го бина. Юьрт йиснарг а ца йохаяйта, адамаш ца дайъита, хьун дича бакъахьа хета шуна? ХIун барт бе вай? - аьлла, вовшаха дагадовла схьагулделла вай. Оха, тхайна хетарг эра ду. ХIокху юьртара боцу тIемалой, кхузара дIабаха беза. Кху юьртарнаш, шайн герз къайла а даьккхина, мажош а яьшна, керташкахь къайлабовла беза, салташший,
милициной проверкаш яллалца - бохура цара.

И бохуш берш бара, Завгаевн Iедална муьтIахь а болуш, гIазкхашна тIетан кийча берш. Церан къамелашкахь гуш дара, царех тешам ца хилар, царна тIемалой безаш ца хилар а.
Цара бохучунна жоп луш, къамел дира Сулиманас.
- Гиххой! Шу Делах тешаш делахь, теша мегар ду шуна. Кху юьртахь, тIом бан лууш дацара тхо, даима юьрта чохь бечу тIамо, нахана зенаш деш хиларна. Тхуна тешнабехк хилла. Кху юьрта чудеъна эскар, тхо бахьана долуш ца деъна, специально далийна ду. ХIара юьрт дIалаца, хIара юьрт йоха ярхьама, кху чуьра адамаш дайъа, хIаллакдан деъна ду иза. Аша, тIебаьхкина тIемалой дIабаха беза бохуш, тхо къестадо. ХIокху юьртана кхерам тIехIоьттича, тхайн бусалба вежаршна, тхайн накъосташна – гIазотехь лаьттачу тIемалошна гIo дан даьхкина тхо. Нагахь санна, шун юьртарчу тIемалоша а, шун юьртахоша а, дIагIо бахахь, тхо дIагIура ду. ГIур дац, тхо дIадахча, буха буьсуш болу тIемлошна, цхьа мисхал а новкъарло хира йолуш елахь-ам. Цул совнаха, оха шуьга дIахьедо, цхьа чо церан галбалахь шу нахе, - къамел динчарна тIе пIелг а хьажош, - тхаьш жоп доьхург а хилар хоийтуш. Аша дечу къамелехь суна го, Россин эскаршна коьртехь лаьттачаьрца, шун юкъаметтиг йогIуш хилар. Шаьш тхойга арадовла бахахь, ВалартIа йолчу агIора дIадахан тхуна некъ маьрша битийта ала, шайн «гергарчу нахе»!

Иштта и къамел Сулиманас динчул тIаьхьа, Докка вистхилира:
- ТIемалой арабовлийта, оцу мостагIчо гаранти лой?
- Тхо хIинцца, церан хьаькмашна тIегIура ду. Цара, «боевикашна» арабовла коридор лур ю аьлла, дош делла тхуна. Оха, хIинцца, цунах цхьа билгало яхьар ю - элира «боевикаш» юьртара арабаха гIерташ болучарех волчу цхьаммо.
Оццу миноташкахь, Штабера схьа, рацийчухула Сулимане хаам бира «МостагIчуьн бронетехника меттах яьлла, схьа чуйогIуш ю. Оха, хIун де?» - аьлла.
- Собар де! Сих ма ло. ДIахIоьттина хьал, кест-кеста хаийта! - жоп делира Сулиманас.

Раций бетера дIа а яьккхина:
- Вай барт бан гIерташ дохкушшехь, мостагIийн эскарш юьрта чудуьйладелла - элира
Сулимана гиххошка.
- Со Штабе дIавоьду, Сулиман! Кху хабарх гIуллакх хира дац. ТIом бан безар бу - аьлла,
шен машина тIевахара Докка а.
- Соломон! Анархист! Анархист! Кхин дIа собар дойла яц. Цхьа бIай метр хиллал, юьрта
чубаьхкина салтий. ХIун де оха? - аьлла, рацичухула вист хилларг Жандар вара.

Оццу секундашкахь, шиъ БМП-с, хаддаза «пушка» етта йолийра. Болабелира тIом. Луьста дуьйлура, массо а тайпа герзаш. Эвла йистера схьахезара гранатомётийн, автоматийн татанаш. ЧубогIучу мостагIийн дукха хилар а хууш, церан тIеман гIирсаш а, ницкъаш а, бевзуш тIаманна кечбеллачу яхьйолчу кIенташа герз каде а, меттахь а тухура. «АллахIу Акбар!», «АллахIу Акбар!» хезара маьI-маьIIера схьа. Делан лаамца, Делан пурбанца дуьненан къематан де хIоттийра, гIазотан тIемалоша цу боьхачу мостагIчунна. Цу тIехь аьтто бинарг, «оборонан планаца» хьалхарчу буса бина кечамаш бара, ГихтIа деа декъе а йоькъуш. Жандар коьртехь волчу «сводни отрядо», Валарг юьрт йолчу агIонгахьа позицеш кечйира.

Хьалхаша, латтах дуьзна галеш а дохкуш, «стационарни» рацешна аккумуляторш а хIиттош, патармийн, снарядийн, тIеман гIирс а кечбеш, хьалхарчу могIарехь йина тIеман чIагIонаш яра уьш. ШолгIачу могIанца, кхин кхоъ позици кечйинера, нагахь санна, мостагIийн эскарша «прорыв» яхь а аьлла. Некъал дехьарачу керташкахь, Мусин Ризвана, шен шина накъостаца пулемет а хIоттийна, тIеман дот кечйинера. Цу агIонгахь, тIамна кечвелларг, ткъа тIемало вара. «Гехи -7» олучу, ГIуларе юьрт йолчу агIонгахьа чIагIонаш йина дIахIиттира
Хамби-Ирзера ялхитта тIемало, куьйгалла деш поручик Асиев Султан а волуш. Цаьрца, ГихтIара кхин кхоъ тIемало а вара.

Гиха-чу, Шалажи яьрташ йолчу агIонгахьа позицеш лаьцна, тIамна кечлуш чIагIонаш йира Каги Iимран, Бердукъан Iалха коьртехь волчу тIемалойн тобанаша. Уьш а, ткъай пхиъ стаг вара.

Рошни-чу боьдачу новкъахь, тIеман позицеш лецира ГихтIарчу юьрта-дас Сайд-Селамас, шеца пхиъ накъост а волуш.

Хьалха-МартантIе боьдучу некъа тIера дIа, «шовданан аренашка» кхаччалца йолчу юкъана, Iуналла деш дIахIоьттира Президентан Гварди, куьйгалла деш Асламбеков Ахьмад а, цуьнан гIоьнча Дадаев Муса а волуш. Оцу гвардиний, Хамби-Ирзерачу кIентийн тобанний юккъехь, тIамна кечам бина Iaш вара, Махаев Iалхас куьйгалла деш болчу тIемалойх ткъа стаг. ГихтIара, оборонан коьрта Штаб, шина декъе екънера, тIом болабеллачу хенахь куьйгалла дан атта хилийта, хIораннан «резервехь» пхи-ялх стаг а волуш.

Штабехь билгалделира, Гихана го бинарг, вовшашца йозуш йоцу мостагIчуьн кхоъ группировка хилар. Уггаре а зулмане, бале яьлларг яра, ТIиэхьа-Марта йолчу агIора, ГихтIана тIееъна группировка. Оцу группировкан командованина гIо деш бара, Завгаевн Iедалехь болх беш болу, ТIиэхьа-Мартан районан префект волу Бураев Шемал а, милицин Начальник волу Оздамиров Куьйра а. Цу группировкина коьртехь вара, билламе цIе йолу инарла Черкасский.

1996 -чу шаран, август баттахь, тIом сецначул тIаьхьа, карадаьхкиначу ФСБ-н документаша
тоьшалла дора оцу шина стаганна, цу инарлана бохкабеллачу цара лелийна ямарта некъ Iорабоккхуш. Iуьйранна, вайн тIемалошка, рацийчухула дIааьллера переговораш ю еш, цунах хIун хуьлу хаъалца, мостагIчуьнца тIом ма болабе аьлла. Иштта и аьлла а долуш, шайгахь пулемет а, автомат а, йолуш кхоъ стаг тIевеара Асиев Султан лаьттачу позицешна, Леча боху цхьа бохь хьалха а волуш. Уьш бара, Нахчийчохь тIом балале хьалха, «оппозицехь» лаьттина нах.
- Шу стенна даьхкина тхан юьрта? Юьрт йохаяйта гIерта шу? ДIадовла кху юьртара! Ца довлахь, оха тIом бийр бу шуьца - бохуш, оьгIазе бага еттара цара.

Оцу хенахь, шен накъосташца Жандар кхечира цига. Царна юккъехь, шен ден-ненахойх стаг вара аьлла ца Iаш, сихонца, цаьргара герз схьа а даьккхина, пенаца дIахIиттийра уьш Жандарас.
- Шайн ворхIе а дена нeIалт хиларш, гIазкхех лата къонахий доцу шу, муха даьхьна шу заддарчий, кхарна тIедахка?! TIетoха кхарна пулемет! - аьлла, шегара тапча юьйлира Жандарас.

Пена юххе дIахIиттийначарех цхьаъ, бага гIаьттина мотт а ца лелуш, Iадийча санна висанера. Важа, настарш лехна гора вахара.

Вахас, Жандар сацош, дехар дира:
- Жандар, хьуна ца го уьш? ХIорш байъа а байъина, кхарех боцу нах бан воллу-кх хьо, - аьлла.

Султана а, цуьнан накъосташа а дехар дира, ца бойъуш битахьара уьш аьлла. Царна ца лаьара, шаьш бахьна долуш, Жандаре шен юьртахой байъита.

ТIаьхьарчу бIайшарахь, нахчийн яхь йолу къонахой, Iилманан дай хIаллакбеш, оцу къоман юккъера кIирлош тIеийзош, царна мехкаш, чинаш, мидалш туьйлуш, цаьргахула нахчийн цIена орам болу доьзалш охьатаIош яра, Россин даима хилла политика. Къомана ямарта, къоталгIа бина, цIий бехделла болу нах коьрте а хийшош, кхиийна церан тIаьхьенаш яра, тахана къоманна бале яьлларш.

Цу тайпа ямартачу нахах ларалуш, хьалхарчу тIеман могIан позицешкахь Iаш болу тIемалой юха а баьхна, хIилла дира Жандарас, тIелата кечбеллачу мостагIашний, мотт бетташ тIаьхьабевлла лелачу ямартчу наханий. Царна гойтуш, цундела юхабехара цо шен тIемалой. Амма хьаьжкIаш юккъехь, изза позицеш къайлах дIалаца кечдина Iойтуш, тIемалойн шолгIа
дакъа дара.

ТIемалойн позицешкахь стаг вац аьлла, хаам хилла мостагIий, майрра, юьрта чубуьйлабелира, бронетехника хьалха а йолуш. Сулиманан омра кхочуш деш, оцу мостагIашна тIе герз а ца тухуш Iара, къайленгахь болу тIемалой. Итт-пхийтта метар юххехула тIехбуьйлучу, ондийн догIмаш долуш, спецназан духарш дуьйхиначу мостагIашка хьуьйсура уьш, къуьйлачу герзо куьйгаш хьацарх а дуьзна. Цара меллаша, рацийчухула, шешан командире хоьттура:
- МостагIий, кхобIай метр юьрта юкъабаьхкина, хIун де оха?» - бохуш.
- Собар де цкъачунна, - жоп дара царна делла.

Юьрта юккъера, переговорашкара схьавогIу Докка, цецваьллерера юьрта чубаьхканчу мостагIийн дукхаллех.
- Тхо барт бан гIерташ дохкушшехь, хIара юрт БТР-ш, БМП-ш хилла дIа ма хIоьттий!
ТIетоха сихонца! – аьлла, рацийчухулла омра дира цецваьллачо.
- Соломонас собар де аьлла.
- Собар дечохь дац, суна гург «Соломонна» ца го. ТIетоха!
- Тринадцатый! Тринадцатый! ТIеяхийта огонь! АллахIу Акбар!
Оцу секундехь рацийчухула схьахезна «АллахIу Акбар!» а, иккхинчу гранатометан снарядан тата а цхьаьна нисделира. ТIом дIаболабелира.
Ищора-юьртара вежарий Межид Мусай, Юсапий хьем боцуш тIом болалург хилар хууш, садетташ Iийна, юьйлина лаьтта пуржен хеца елча санна, чкъарх аьлла, хьийзара тIамехь. МостагIчунна Iалашо лоцуш а, каде а, герз тухура цара.

Хаддаза еттара «Пашкас» а, шен гранатомет. Даггара тIом беш вара, дукха хан йоццуш бусалба дин тIеэцна, тIемлойн могIара хIоьттина, цара «Пахьрудди» аьлла цIе тиллина волу и гIазкхийн майра кIант Паша. ДегIана эгIаза велахь а, каде леташ вара иза. Иманах буьзна бара, цуьнан сийна ши бIаьрг. Цуьнга иман дуллуьйтуш, бIаьргаш чухьаьжча, цунах тийшара гIазотан тIемалой. Иштта каде а, майра а, доккхачу доьналлица мостагIчунна тIе тIом беш вара Алпатовера Сайд-Мохьмад а, «Хьалхарчу Молсовхозера» Гена а. KIенташа ца кхоъош тIедеттачу герзо, йохийна йогуш яра ялх БТР, цхьаъ БМП.

И БМП цIе летта йогуш а йолуш, юьртах араялла дIахахкаелла йоьдура. Амма, гена а ялале, тIом беш болчу кIенташна а гуш иккхира иза, башня ирах а йоьдуш. Иштта, Юпассий, Асиев ХIошамий цхьабосса тIе гранатометаш тоьхна, йохийра кхин цхьа БМП. Оццу муьрехь, пханаршна даьндарг кхетта, чов хилла юьстахвала дийзира ХIошаман.

ГихтIа мостагIчух ларо веъна, шен шина кIантаца тIамехь лаьтташ вара кхузткъа шо сов хан йолуш волу, СемаIашкахо Махин Iела. Царна гена воццуш, тIамехь лаьттара шен шина накъостаца Катар-Юьртара веъна Герман Муса а. Цара, хьежош герз тухуш тIекIел лоьлхуьйтура кхайкхаза баьхкина гIазкхий. Муса а, шен ваша Жандар ларош, цуьнга бIаьрг кхобуш вара. Цунна чов хилла иза кIелависарна кхоьруш дора цо и Iуналла. Амма ша, мостагIчуьнан даьндаргех ларлуш вацара иза. Бакъду, иза ларош верг Дела вара.

Уьдуш юхабовлачу мостагIашна, флангера схьа тIе тIом беш яра, Муси Ризванас куьйгалла деш йолу пулеметан расчет. Оцу кIенташа, Iаьржа жоьжагIатий хIоттийнера мостагIашна.

ТIамо даккхийра зенаш дича, эшна юхабовла дийзира мостагIийн. Сихонца перегруппировка а йина, шозлагIа чулата кечбелира уьш. ТIемалоша, шешан позицешна мостагIчо артподготовка йийр юйла а хууш, хьалхара тIеман могIера «позицеш» дIа а тесна, сихонца юхабевлла, шолагIачу могIане дIанисбелира. Шайна герз тIеIанош тIом биначу метте яккхий тоьпаш а, минометаш а, туьйхира мостагIчо. Оццу Iалашонца, цигга чу ракеташ етташ, цIоз санна тIeхула хьийзара гIазкхийн бера болу кеманаш а. Цара эрна деттачу герзах, зе ца хуьлуш бисира тIемалой, гIишлош йохийнехь а. Артобстрел сецча, юха а, шаьш ханнайитна позицеш дIалецира къонахоша.

Юха чугIоьртиначу мостагIийн, кхин шиъ БТР йохийра. Дуккху а декъий дуьсуш, шозлагIа а юхавелира мостагI. Иштта, шайна чIогIа йинчу дуьхьалонна, шаьш кхозлагIа штурм яле, юха а яьккхий тоьпаш, минометаш йиттира мостагIаша хир хаддалца. Иштта кеманашца а, бера болчу кеманашца а, ракеташ, бомбанаш етташ гIишлош а йохош, латта эгара мостагIчо тIемалой лаьттиначохь. Ткъа уьш, шайна карайирзинчу тIеман говзаллица, ларабала Iемина бара.

«Шайна дуьхьало ян, хIинца-м ницкъ бисна хир бац» аьлла хеташ, кхозлагIа а чулеттира мостагIий. Ткъа хIинца, хьалхачулла алсама яра цаьргахь тIеман техника, дукха бара салтий. ЧуйогIачу бронетехникаца, дукхачу тIемалошна гина йоцу керла танк яра, шина агIора «ракетно-артиллерийски установкаш» а йолуш, башни тIeхь «карусель» олу хьийза, танки чохь нисъеш йолу, хаддаза етташ пулемет а йолуш. И ларо гондахьа хIиттича санна, цунна го бина, чуйогIура БМП-ш, БТР-ш, иштта кхин цхьа танк а. Ткъа хьалха йогIачу цу буьрсачу танкана, бархIазза гранатометан снаряд туьйхира тIемалоша. Цхьатерра, ши агIо йолчу мисар-болато (магнит) санна, юьстаха кхуссура цо дIатоьхна снарядаш. Цунна юххе хIоьттана йогIу цхьа БМП йохийра Сайд-Мохьмадас, цIенойн тхов тIера дIа «Муха» а тоьхна.

Пахьруддис а, шен гранатометаца йохийра «Т-72» олу танк. Цу дийнахь цо, йоьалгIа йохийна техника яра иза. Мусас «Муха» тоьхна ягийра БТР, цу тIера салтийн догIмаш, ша галеш санна дIа-схьа а кхуьссуш.

Жандаран, Пахьруддин «позицешна» юккье нислуш, хаддаза герз детташ, тIейогIуш яра и керла танк. ТIемалоша «вампир» аьлла, цIе тиллина йолу, тIаьххьара снаряд гранатомётана чу а йоьллина, цунна тоха кичча Iаш вара Пахьрудди. Жандар а вара, шен окопа чохь «винторез» олу топ кера а лаьцна, цу аьчкашна дан хIумма а доцуш Iаш. Цунна хьалха, ткъайха сов метар юкъ йисанчу хенахь сецира танк, гондахьа бIаьрг тухуш санна, шен «башня» а хьийзош. ТIом, оцу миноташкахь лахбеллера. МостагIий, ка ма-йоллу, шешан салтийн декъий дIалехьош, йохийна техника аратекхош, тIемалой бу аьлла хет-хетачу герзаш детташ, дIа-схьа бевдда хьийзара. ТIом лахбелча, дуьхьало ян тIемалой бац моьттуш хиллехь а, я гондахьа долчу хьолах бIаьрг тоха лиъна делахь а, танкан «башни» тIера негIар а доьллуш, гIода-юккъец схьа гучавелира гIазкхийн цхьа эпсар. Жаббар, мелла а тебира. Цунна итт метр хиллал хьалха Iаш волчу Жандарас, хье-юккъе хьажийна «винторез» тоьхна, башни тIeхь аркъал вожийра гIазкхийн эпсар. Цул тIаьхьа, рацичухула буьйр дира цо Пахьруддига:
- ТIетоха цунна снаряд! – аьлла, дIа ца хазарна кхоьруш санна мохь а тухуш.
Пахьруддис бисмалла а аьлла, тIехьара бортовой а, мотор а лоцуш хьажийна, гранатомёт туьйхира. Йоккха-тоьпан биргIа цкъа хьала а айъаелла, тIаккха, танкан хьалхарчу меран дукъа тIе охьаюьйжира. Кхиссаелла дIаяхара цуьнан мотора а, агIонцара а меженаш.

Диэхьа позицешкахь лаьттачу тIемалоша герз тоьхна, иштта йохийра «Т-80» олуш йолу танк а. ТIом, юха а марса белира. Ялх-ворхI БМП, йохийначу цу танкана гондахьа а хиттийна, вийначу эпсаран дакъа кIелхьара даккха гIоьртира мостагI. Катоьххана, цу эпсаран дакъа БМП башни тIе а диллина, иза дIахаьхкира цара. Сайд-Мохьмадас: «Да хьакхийца воллалда шун, дIа ца гIон делахь!» аьлла «муха» тоьхна, и БМП йохийра, кхоссаелла тIера башни дIа а йоьдуш, цу тIера эпсаран дакъа охьа а дужуш. ТIедеттачу герзо кхерийна боьхна мостагIий, эпсаран дакъа дагадогIучохь бацара хIинца.

Жандар волчу окопа чохь волу СемаIашкара Ваха, текхна, бруствер тIе хьалавала гIоьртира
- XIей, хьо хIун дан воллу? - аьлла, пхьарс а лаьцна сацийра иза Жандарас.
- Дера волу, дIоге Iуьллучу эпсаран «Стечкин» тапча схьаэца.
- Хьера-м ца ваьлла хьо?! Юхавала, кхуьур ву хьо и схьаэца! - шега аьлча, бевдда боьлхучу салташна автомат етта йолийра Вахас.

ТIемалой, шайн йоллу автоматан рожокаш патармех юза а кхиале, йоьазлагIа штурм еш гIаш-салтий чубаьхкира юьртана, хIинца шайца бронетехника а йоцуш. И бронетехника, эвлана йисте тIе а оьзна, гIаш-салташна «огневой поддержка» еш, урамна дехьа а, сехьа а цу тIера онда герз деттара цара.

Урамехула, жа санна чубогIуш болу масийтта бIай хиллал салтий, роботах тера бара боларна а, хьажарна а. Цо тоьшалла дора, уьш мехий диттина, я корта тилош болу молха тоьхна, кхача баийна хилар. Иза билгалдаьллера Серноводскехь, СемаIашкахь, Янди-КIотарахь, Бумтахь тIом бечу хенахь, йийсаре балийначу салтийн тоьшаллех. Оцу салташна тIаьхьа нислуш йогIура, леррина спецназан тоба. Шешан духарца а, леларца а, къаьсташ бара уьш.

Цу хенахь, вайн хьалхарчу позицешкахь виснарг ворхI тIемло бен вацара. Цаьргахь массаьргахь мостагIашкара схьаяхна, «красавчик» олу пулеметаш яра. Йохийначу БМП чуьра схьаэцна патармийн деха ленташ коча а тесна, уьш лаьттах ца такхийта пхьаьрсаш тIехула охьаоьхкина, некъа юккъе дIахIиттира уьш, цу некъо гола тухачу меттехь, тIебогIучу мостагIашна дуьхьала. Иттех метр бен кхин юкъ йоцуш, тIемалой шайна дуьхьала дIахIиттича, цецбевлла, молханаш тоьхна даийначу доьшано ка йоьхийна витара мостагI, герз тоха а синкхетам боцуш.

- КIентий! Дела ву вайга хьожуш! ИншаАллахI! - бохуш пулеметаш а етташ дуьхьал тIебуьйлабелира кIентий «АллахIу Акбар! АллахIу Акбар!» бохуш маьхьарий а детташ. Мангало буц санна цоьстура цара мостагI. Ткъа оцу, догIа санна тIееттачу даьндаргша хIоттийначу инзаре хьоло бохийна, шайн керарчу герзана дан дола доцуш ирах а, ка яьллачхула дIа-схьа деттара гIазкхаша шайгара и герз. Цхьаберш юханехьа бовдуш, озийна герзан лаг дIахеца чехкалла а, синкхетам а боцуш, шайна тIаьхьа хIиттина богIачу накъосташна деттара цара и герзаш. ТIаьхьа тIебогIучара хьалха дерг хIун ду ца хууш, шайна тIе герзаш деттачарна дуьхьала деттара шайгара герз а. Салташка маьхьарий оьхура. Дений-нанний, герзан татанаш бен дацара цу арахь хезаш. Молханан кIур, чан, къахь, чевнаш хиллачара ден узарш, дуьйлу герзаш вовшаха ийна, кьематан де хIоьттанера хецца чубогIуш хиллачу мостагIашна. Боьхна дIай-схьай уьдуш, декъехь когаш а тийсалуш, бертал а, аркъал а, охьабетталора уьш. Воьжнарг гIоттучу хенахь шен керара охьадоьжна герз хьала эца синкхетам боцуш, доьналлех воьхнера мостагI.

Эпсарша рацийчухула юкъ-юкъа детта маьхьарий дара хезаш: «Дайте воздушную поддержу!», «Кругом одни «духи!», «Их более тышша!» бохуш.

Цара дехначу гIоьнна хIаваан кеманийн орца кхечира. Бера болчу кеманаша схьатоьхна ракеташ, нисса шешан салташна юккъе чукхийтира, биснарш а хIаллакбан санна. МостагIех кIелхьара бевлларш кIезиг бара. ТIaмехь эшна мостагIий юхабевлачул тIаьхьа, цхьана сохьтехь садаIа аьтто хилира вайн тIемалойн, тIеетташ яьккхий тоьпийн, минометийн снарядаш елахь а. Гуш дара мостагIий юха а, юьрта чулата кечам беш хилар. ХIорш кхеташ бацара, сел атта цара шаьш байъитарх. Сулиманна дагадеара, ЮЗН ЗГВ-ан ша Начальник Штаба волуш, ШааIами-Юьртана гергахь йолчу хьуьнан юккъера, артдивизионна тIелата меттиг талла, яхийтанчу «разведгруппо» цкъа беъна хаам. Царна гина хиллера, буха доккха «прорезиненный брезент» олу гата а тесна, цу тIехIиттийна тоьпаш тоьхна ахбIе ца кхоччуш байъина шайн салтий. Цу хенахь талламхой а, я хIара ша а кхеташ вацара цу хьолах. Бойъуш хилча, кIела гата а тесна уьш байъар, къайле яра кхарна. Цул тIаьхьа, цкъа йийсар хиллачу цхьана эпсаро дина мукIарло шена «осабисто» дийцича: «Хьажахь, иза хилла-кх, сан разведчикашна хьуьнхахьа дайнарг» аьлла, ойла кхоллаелира Сулиманан. Хьалхара «контрактникаш» цхьаа учёт йолуш ца хиларе терра, царна дала деза алапа Iаламата доккха, дукха ахча лоцуш хиларна, къинхетамаза уьш тIеман цIерга кхуьссура инарлаша и ахча дIа ца далархьама. Цу эпсаро дийцарехь, цкъацца бунт айъа а марсаболий, и ахча схьадоккхуш а нислора церан Iедалера. Цу тIе, цу муьрехь бекъабелла а бара уьш «цIенаш», «сийнанаш» аьлла. Тахана а, изза бух болуш дарий техьа и адмаш чухоьхкуш уьш дайъитар?

- ГIазот хила лууш верг, со волчу схьавола! - бохуш цкъа а, шозза а мохь туьйхира Жандарас раций чухула йиш йоьхна, собарах воьхна.
- Совдерг а ца дуьйцуш, кIентий къайлабаха! - аьлла, омра дира Хасуев Абубакрас, рацичухула, Жандаран мелла а син-пхенаш чIагIделлачух тера хетта.
Иза гена вацара цуьнан позицешна:
- «Сoлoмонна», со дIа ца хеза моьтту суна. Накъостий бахкийта алахьа цуьнга, «Орион» -
олуш сапаргIат велира иза.
- Жандар! Воха ма вохалахь - «Анархист» вахна «Соломон» волчу, рацеш гена болх беш яц вайн. Иза схьаваре хьоьжуш ду тхо а, - Абубакрас аьлча, са паргIат даьллачу Жандарас, «АлхьамдуллийллахI» олуш хезара рацичухула.

Гонна хIиттийна, иштта а нилха болу могIа кхин цкъа а нилхбан бийзира Сулиманан. Ша Янди- КIотарахь динарг дагадеъна, «гнездовой оборона» кхуллуш, юкъ-юкъара баьхна тIемалой бахийтара цо иттех стаг цу агIора.

Кхин цкъа а чубахка гIоьртира гIазкхий. Лакхахь ма-хьаххора, оццулла шаьш хIаллак а дойтуш, цу цхьана агIора чугIерташ мостагIаша лелочух кхеташ бацара гIазотан тIемалой.

Нахчийчохь тIом болабелчхьана, мостагIашна иштта доккха зе деш, том бан аьтто хилла бацара кхузарчу тIемалойн. Уьш, юх-юха чугIертаран цхьа бахьана, тIаьхьо гучаделира.

Жандара «винторез» тоьхна, танкана тIехь вийна эпсар хиллера, «Черкаский» фамилица волу инарла.

Цу 11-гIачу июлехь, гIазкхаша дечу мукIарлонца церан кхин цхьаъ, Северо-Кавказски округан, МВДан Чоьхьарачу Эскаран Командующийн гIоьнча волу, инарла-майор Скрыпник Ник.Вас. (26.1.1944—11.7.1996) воь, хих йолуш иккхиначу БТРа чохь, лен волу чов а хуьлий. Цуьнца лазаво цхьа полковник а, капитан а, циггахь воь цу БТРан механик а.

Муха нисделира иза вер? Цу дийнахь тIом хиллачул тIаьхьа, буса арайолачу Асиев Султанан тоба. ГихтIаний, Хаьмби-Ирзаний юкъахь долчу карсола чохь Iоьхкуш хIорш шIоьхкуш а болуш, шаьш долчу агIонга йогIу БТР а хааелла, гомха хи долу чувуссийла йолчохь, цу хи чуюьллу цара танк эккхийта лерина йолу мина. И цу хичу йиллиначех цхьаъ хилла, Султанан жимаха волу, пханар лазийна ваша Хошам. Тахана дийна вац и шеа ваша, шолгIачу тIамехь гIазот хилла уьш. Къобал дойла церан гIазот.

Цу Хошамас тIаьхьо дийцира суна, шаьш текхна гена а довлале, цу мини тIе а ялла и БТР эккхарх лаьцна. ГIазкхаша дийцарехь, цу меттехь лазор хилла, цу Скрипник цIе йолчу инарлан.

Ткъа ГихтIа чохь вийнарг а ву инарла Черкасский, Бураев Шамалца гергарло лелош хилла, шолгIа а СемаIашка йохорна бехке волу. Бакъду, цу заманчохь сан хиллачу хаамша, и фамили (Черкасский) цуьнан псевдоним ю олуш дара. Цу деношкахь, гIазкхаша шайн лазийна инарла Скрипник телевизор чохь хьахош, шолгIаниг верх лаьцна, цхьаа хаам ца бира. Нагахь санна и Скрипник, изза Черкасский хиллехь церан хаам шалхе йолуш бу. Цу Черкасскин некха тIера схьаэцна и мидал сан карахь хилла ю, Тахаев Русланас лерина сурт даккха а, суна гайта а еъна хилла.

Делкъал тIаьхье яра. МостагIаша, цу дийнахь тIаьххьара, кхин цкъа а чулаьхкира БТР-ш. Церан агIонашца, боьчкех тера, гоьрга-еха биргIанаш яра. Чухахкаелла йогIучу цара, шайна хьалха «кIуьран дуьхьало («дымовой завеса») а йой, и БТР-аш цIеххьана юха а ерзайой, агIонца йолчу цу биргIанаш чуьра тIергийн оьргаш аратухура. Уьш яра, машшашна юьххье тесна, «зонт» санна еллалуш мIарнаш а йолуш. И мIаранаш тасалой лаьттахь Iохку декъий а, чевнаш хилларш а, герз а, конжа йой дIатакхайорра БТРо. И конжа такхийна чан айъана йоьдучу БТР-на тIаьхьара, цкъацца схьахезара, тасабеллачу чевнаш хиллачу салтийн шийла
маьхьарий. Цунах цкъа цецбевлла, тIаккха шаьш кхетча самукъадаьлла, тIаьхьа маьхьарий детташ буьйлура тIемалой.
- Прощай, Ваня!
- Бери меня с собой...
- Передай привет Боре! - бохуш.

ТIемалойн дIатоха гранатометан снарядаш ца хиларо, аьтто баьллачу БТР-ша шайн болх бора.

Шаьш ца хьедичхьана, тIемалоша а новкъарло ца йора. Царна хаьара, шайгахь долчу герзашна, лахьо патармаш карора дуйла, уьш дIабахначул тIаьхьа. ГIелвелла, охьахиира Муса.
- Делахь, Джаба, ма-доккха гIуллакх ду цара дийриг. А то, кхана садаIа йиш хира яцара, царех ГIой-йистехь санна йогIуш хиллачу, хьожанна, - элира цо.
- ТIех дика дерг а дац дика. Вай юьрта юккъе нацкъара довла деза, церан цхьа БМП прорваться диначу метте кхаччалца. И шайн декъий схьа ца гуладича Iийра бац уьш. Царна
новкъарло йийра яц вай.

Некъана аьттo агIора, йистехь боллучу бетонан бIогIамах тасаделла, диснера цхьа дакъа. Иза, инарлан дакъа хиллера. Оцу дакьана тIевахначу Жандарна гира, гусеница тIeхула яьккхина бохийна корта, настарх дIатасаеллачу «зонтан» мIеро яьккхина, йоккха чевнан потт. Цуьнан некха тIeхь яра орденан, медалийн шуьйра колодка а, «За боевые действия в Чечне» аьлла тIеяздина жIара а. Охьакхевдиначу Жандарас, некхан тIера и значок схьаяьккхира:
- Хьажал, Ваха! Россино хийцина аьлла хетий хьуна шен политика? Моцах, Шемалан заманахь тIом болчу хенахь, луш хилла ю, хIара санна йолу мидалш «за покорение Кавказа» олий, ткъа хIинца луш ерш хIорш ю. Ваха! ХIинца схьаэца хьайна кхуьнан и тапча - элира Жандара, хьалхарчу кисана куьг дахийтина, инарлан кехаташ схьа а оьцуш.

Масийтта сахьт дара рацин батарейш охьа а хевшина, шибIай метр гена вовшашка къамел дан йиш йоцуш и тIемалой бисна. Оборонан куьйгалхо волу Сулиман а, бIонакъостий болу Докка а, Абубакр а кхоьруш дерг, мостагIчо масийттанхьахула цхьатерра чулатар дара. ХIунда аьлча, ша-йоллу резерв а, кхечу позицешкара схьабаьхна тIемалой а, малхбузехьарачу агIонга, Гиха-хил дехьа позицеш чIагIъян дIахьовсийнера, мостагIий юх-юха а цигаша чугIерта дела. Цига, цхьана агIор уьш чугIертарх йоккха шеко кхоллаеллера церан: «тIемалойн берриге а тидам цигахьа дIа а берзийна, малхбалехьара, тешнабехкаца чубахка гIертий-техьа уьш?» аьлла. Цу тIе, Гвардин разведко а хаам бинера, бархIитта машинахь салтий цу агIорхьа тIебалина хиларх а, керла бронетехникан дакъош тIеузуш хиларх а лаьцна.

Тахана, Аккумулятарца болх беш йолчу телевизор чухула цхьайтта сахьт даьлча, «Вести» программе ладоьгIча хиира царна цу дийнахь Веданахь а, МахкатIехь а, Шуьйтахь а, гIазкхаша тIом болинийна хилар. Зеламха ларочу гвардейцашна а, гатталора са. Уьш кхийтира, Назранехь хиллачу переговорашкахь бина барт бохош, Нахчийчохь Россино, крупномасштабни тIом болийна хиларх. Цундела, мостагIий кхин а, чугIертар буйла хууш, сихонца, Хьалха-Марта йолчу агIонгара позицешкахула, тIемалошкахь долчу хьоле а, цара тIамана бинчу кечамашка а хьожуш, чекхвелира Сулиман. И агIo, тешаме ца хетара цунна а, цуьнан накъосташна а. Амма, кIентий шек а бацара тIехIоьттаначу кхерамна. Вовшашка забарш а еш, бийла а буьйлуш, шайн позицеш ларайора цара, хьем ца беш мостагIий чулетар болуш санна. Бакъду, минометни снарядаш кIезиг яра цаьргахь. Дадаев Мусас дехар дира:
- Сулиман! Снарядаш кIезиг ю тхан. Хетарехь, алсам пехота тIетаIа мегаш ю. ГIо хила аьтто буй вайн цаьрца? - аьлла.
- Снарядаш, аса, кестта схьайоуьйтур ю шуна. Хьайн аьтту агIора, ладугIуш хилалахь Муса. Цигахь, Сайд-Селамца, вайн ялх борз бен яц, - элира Сулиманас, - Ахьмад ма ца го суна. Мичахь ву иза? – олуш.

Сулиманас хоьттуш верг шен ваша вара, Президентан Гвардин командир волу.

- ДIо-о, чохь ву иза, мостагIий болчу агIора хьожуш само еш, цунах разведчик вина оха!
- аьлла, велакъежира, - Рацийчухула вист хуьлий хьо цуьнга? – аьлла, хаьттар диначу Мусас.
- Ца хуьлу. Батарейкаш кхоо еза. Вайн ток яц. Царна зарядка ян меттиг а бац, - Сулиманас олучу хенахь, рацичухула хезаш дара, ВалартIехь волчу Особый отделан Начальнико ден хеттарш. Ткъа дуьхьала хаттар дан а, арахь долу хьал хаан а, аьтто бацара. Гашетка тIетаIийна ялале, раций охьахуура кхеран.
- ХIун ду цигахь? - аьлла, цIеххьана помехаш дIаяллачу юкъана цо диначу хатарна, эфире гIийла «Каша бу!» аьлла, Жандаран жоп хезна Сулиман а велакъежира, схьахезаш дара гIадбаххана белабеллачу тIемалойн лахлуш долу аьзнаш а.

Иза, хьалхарчу сарахь, рацешна зарядка ян воьду аьлла, Котар-Юьрта вахханчохь висанера. Котар-Юьртахь ток яра. ГихтIана го лецарна юхаван аьтто боцуш висначунна хезаш бара, тIемалоша мостагIашца беш болу буьрса тIом. Рацин эфир, «помехаш» ечура мукъа яьл-яьллачахула, массо ханна кхойкхура цо: «Сoлoмон!», «Анархист!», «Орион!» бохуш.

ЦIеххьана «прорыв» хилла тIемлойн аз хезча:
- ХIун ду цигахь!? - олий, хатта кхуьура иза.
ТIом ханна сацийначул тIаьхьа, «тхо тIемалой ду!» бохуш, дозалла деш лелларш, цу деношкахь хезаш бацара, шайн яьрташкахула чекх а буьйлуш, тIелеташ болчу мостагIаша Гиххой бIаьрзе хьовзийначу муьрехь. ГихтIан малхбузехьа агIора тIом кхехкаш бара: Та - т - та - та - та! Гов, гив - гов-в-в, тIох - тIих - тIох! Гар - р - р! - бохуш.

«УАЗик» машенца, уллохь шен шичан кIант, Гвардера Бислан а волуш, минометан снарядаш ян вахара Сулиман деттачу герзийн, лелхачу снарядийн, шакарца кхерстачу даьндаргийн дорцехула. Кхераме дара машенца цу кIуьра юккъехула лела. Амма, минометан снарядаш шаьш хила езачу метте дIа ца кхачийча ца йолура. Хаьхкина йоьдучу машинна хьалха а, тIиэхьа а, юххехь а, лелхачу снарядийн гериг кхийтира машенах куьзга а дохош. И снарядаш, Докка волчу уьйтIара дIаяхьа езаш яра.

Ирча сурт дара Доккера доьзалаш баьхначу кертахь схьагуш дерг. Цхьацца долу цIенойн чоьнаш, аьтта охьаехкинера. Дакхийчу цIенойн пенаш бен ца дисанера ирахьлатта. Массо а хIума цIе летта яьгнера чуьра а, арара а. УьйтIахь а, кертахь а, кетIахь а, го баьккхина богуш лаьттара бахам а, мостагIчуьн йохийна бронетехника а. Дайъина Iохкура уьстагIий, бежнаш. Ког баккха меттиг йоцуш Iохкура аьттачу шиферан кескаш, цIийнан дукъош, сторпилаш. Коьрта туьта йохийна Iуьллура мокха цициг. КIур оьхуш лаьттара, яьгна, уьйтIара машинаш. Оццул чIогIа дохийначу цIенойн, хIаллакбиначу бахаман кертахь, хIумма а хиланза, дийна йисна лаьтташ яра снарядаш чохь йолу яьшканаш. Цо тоьшалла дора, гIазотан тIемалошна гIодеш, къинхетам беш, хастам хуьлда цунна Веза-Воккха Дела хилар. «ГIазотан тIемлой, аша хIун до дуьненан бахамах, шу декъала хилла хилча. Шайна хIара тIеман гIирс Iалаш бинчунна хастам белаш!» бохуш санна хетара, гуш йоцчу къайленгара схьа.

ТIеяло аьтто боцуш, машина генахь а йитина, яьшканаш тIекхоьхьуш бохкучу хIокху кIенташна
тIеетта йолийра «снайпер» олу топ а, подстволникан снарядаш а. Подвал чуьра араваьлла, хIокхарна гIодеш волу воккха стаг, настарх чов хилла вуьйжира. Деттачу герзах хаьара, иза, хила ма-веззара иччархо воцийла. Шен боьхучу ойлано а, тIемлошка безам боцучу даго а меттаха ваьккхина, деттара цо къайленгара и герз. Иза вара, гIазкхашкахьа ойла йирзина, боьха ямартхо.

КIирло даима а, массо хенахь а хилла, дуьхьала хIоьттина дов дан къонах воцуш, къайлаха муьшка Iуьттучарех. Сулиман, тIехьашхула тIеваха дагахь, луларчу керташкахула дехьа ураме велира. Масийтта цIа чу а, тхевнаш тIе а хьажира иза. КIирлош, сихха шайга далург а дина, евддачух тера дара. Керташкахула юхавогIуш, шен цIархо Кантаев Сулиман вехачу уьйтIа кхечира Сулиман. Ракеташ кхетта, дохийнера цуьнан а цIенош. Сулиманан, цергашна пхьола деш болу гIирсаш, дIасхьакхиссина ченаллахь Iоьхкура. Йиллина лаьттара кабинетан неI. «Сулиман, хьуна а кхечи-кх, кху бохаман дакъа» бохура и сурт гуш волчу цIархочо шен дагахь, и зе цунна хилла новкъа хеттера цунна. Кантаев Сулиман, доккха дакъа лаьцна вара, тIемлошна дечу гIуллакхца. Хало, шело ловш болчу тIемалойн, дукха хьолахь цергашца йоьзна цамгарш хаалора. Махаев Доккина гIо деш, хийлаза хан йоцучу хенахь, мах боцуш, тIемалойн цергашна дарба лелош гIуллакх дина кIант вара кху хIусаман да. «Делан дуьхьа» олий, дора цо тIемалойн гIуллакх. Янди-КIотарахь шелваларх, цергин кхела лаза яьлла, цо синтем байъина хьовзийна Сулиман валийра, Доккас цхьана дийнахь кху хIусаме. Сулимана дарба дина, хах-аьлла чу садеара кхунна. Ткъа хIинца, цу Делан мостагIаша йохийна, кегйина, эрча яьхнера цергийн-пхьеран хIусамаш.

- Снарядаш, гвардейцашна дIахьо! - аьлла омра дина, шен Штабан керта вахара Сулиман.
Бухахь, «компот» молуш Iаш вара Докка.
- Ассаламу Iалайкум! ГIоза юург хуьлда хьан! ХIун карийна хьуна, Моряк!
- Ва Iалайкум салам! - мара иккхира ши къонах.
- Моряк, хIара Штаб ма яссаелла хьан? Схьаэцахь «компот», мацбеллачу кийран самукъа
даккхий вайша! - элира Доккас, стаки чу чай а дуттуш.
- Сулиман, мостагIаша коьрта тохар, Жандар волчу агIора дина. ЙоьазлагIа штурм мостагIчо йинчул тIаьхьа дIатоха снаряд а, патарма а, боцуш шаьш дисича, юьстаха бевллачух тера бу цхьаболу кIентий. Резерваш вайн йоцийла-м хаьара суна, кхечу позицешкара кIентий схьабаха, меттиг яц вайн? - элира гIайгIане волчу Доккас, стаки чу кхунна чай а дуттуш.
- Делахь, Докка! Йиъ километр меттиг ларош, ткъай итт стаг а вац-кх вайн. И мостагI, вай тило хIилла а дина, кху агIора тIелата гIертий-техьа вайна? Ледара хьал ду-кх вайгахь кху сохьта.
- Сулиман, оцу Рошни йолчу агIора бина тIом, вайчара биний-техьа? И тIом вайчара бинехь, тахана вайна и мостагI чугIуртура ву ала, кхерам бу моьттуш вац со. Делахь а, оцу Хьалха-МартантIера мунапикъаша ахча делла а, я шаьш царна хьалхабевлла а, уьш вайна тIелатийта-м гIуртура бу уьш. Деллахь, ма самукъадаьлла хир ду-кх церан. Цу тIе, кху чохь корректировка еш церан нах а ма бу, - Доккас аьлча.
- Корректировка йина ца Iаш, тIехьашхула тIемалошна тIеетташ а бу уьш. ХIинцца, шун керта снарядаш я вахнера со. Тхуна гIо дан араваьлла цхьа воккха стаг лазий цара, снайпер тоьхна, - Сулиманас аьлча, хьалаиккхира Докка.
- Шайн да хьаькхийца воллалда церан! ХIу дайъа дезара, оцу кIирлойн кху дуьненчуьра. Ма чIогIа, бале бевли-кх суна уьш!
- Шек а ма вала хьо, Докка! Йоьхь-ам кIайлур яц-хьуна церан. Я балар а, иманца хира дац церан. Делан а, нехан а, безам боцуш, нeIалт тIехь долуш лийр бу уьш. Тахана дуьненахь а, кхана къематан дийнахь а, сий хир доцуш, дакъаза бевлла нах бу-кха уьш, - аьлла, жимма соцангIа а хилла, Доккин да хаьттира Сулиманас, - Леча мичахь ву? - аьлла.
- Настарх чов хилла а волуш, кIелхьара ваьккхина. Пулеметан чIижаргIа цIий яллалц, тIом бира цу барзо. Цуьнан чIижарха цIий елча, иза охьа а йиллина, «снайпер» кера а лаьцна гIазкхийн эпсарна оцу бага чу, эккхаш йолу даьндарг тоьхна, иза а вийна, «ЭхI, хастам бу-кха Далла! И дийна виснехь, дагахь баллам хир бара суна» - аьлла, дIавахара иза, - олуш
велакъежира Докка.
- Цо вийнарг, полковник хиллера. Цу полковникан даьIаьхкех аса а бира пайда, валаргхойн декъех иза хуьйцуш, - аьлла велавеллачу Сулиманас, ша сагаттадеш долу хаттар дира, бIонакъостан ойла йовза, - Докка! Нагахь санна, шина-кхаа меттехула и мостагIий тIелеташ хилахь, Кагиран Iимранний, Iалхий, Сайд-Селам юха а ваьккхина, оборонан го жима бан беза вай, дуьхьало ян атта хилийта. Вешан аьтто ма белли, «прорыве» даха а деза вай. Муха хетта хьуна сан ойла?
- И дича бакъахьа хир ду, «моряк» - тIетайра Докка.
- Цул совнаха, Роьшни йолчу агIора тIелеттарг мила ву, ма-дарра вайна ца хаахь а, кIентийн дог айъа, вай ала деза, тIелеттарш вайнаш бу.

Цу хенахь хьалхаваьлла, Сулиманас шен «ординарец» ву аьлла жима кIант а волуш, цу уьйтIа баьхкира, СемаIашкара Махин Iела хьалха волу тIемалой. Уьш ченах а, хьацарх а буьзна бара. Цаьрца вара, Пахьрудди цIе йолу оьрсийн кIант а.
- Ассаламу Iалайкум! Делан мостагI эшо ка йоккхалда вайн.
- Ва Iалайкум салам! Амин. Ва Iела, хьо вайна шайн бохуш, йиш йоьхна хьийзаш ма ву Жандар. Аса хьо, цунна гIонна вахийтина вацара? – элира, забар ян дагадеъначу Сулиманас.
Iела, шен хьаьрса, еха мажа тIе куьг а хьокхуш велакъежира.
- Сулиман, дIатоха герз кIезиг хиларна а, цу тIе гондахьа долу хьал муха ду ца хаарна а, юха ма-ваьлла со. ДIатуху герз ца хилча, бераш эрна дайъийта ца лаьа суна.
- Кера-м ца велла хьо? - аьлла, забар еш, Доккас белшах ка туьйхира воккхачу стагна.
- Снарядаш а, патармаш а, схьало аша, аса со кхеравелла, я ца велла хоуьйтур ду шуна, - аьлла, оьгIазе вист хилира Iела.
И оьгIаз вахний хиъначу Сулиманас, Доккига бIаьрг таIийра.
- ХIара хьаьрса борз кхералучех яц Докка! Джохарас шен хенахь, майраллица билгалваьлла хиларна, благодарность кхайкхина ву хIара. Кхо колонна йохийча, цуьнца йолу машинаш охьа а отуш, салтий керабалош, спутниковый связь чохь йолу кхоъ машин схьаяккхарна, чIогIа сакъераделла вара Джохар. Оцу керабалийначу салташца хиллера, шифровальшик - мастер высокого класса. И хиъча, Джохара сихонца ша волчу дIавалавайтира и говзанча. ХIинца, ломахь ву моьттуш ву со иза, Джохаран куьйгаллин кIелахь, болх бойтуш - аьлла, Сулиманас хьаста а вина, оьгIаз вахначуьра метта валийра Iела.

Делахь а, Сулиманас кхунна хьалхе дIалуш дийциначуьнца, дакъа долуш, кхин а бара СемаIашкахой. Штабехь йисна гранатомётин снарядаш а, йолчух патармийн «цинкаш» а елла, Iела шен тIемалошца «Жандарна тIекхиа» аьлла, дIавахийтира Доккассий, Сулиманий.

Шиъ чухоъалла, Сулиманас шега елла «разгрузка» а юьйхина, белшах кхозачу кхуьнан автоматан юьхьиг цкъацца лаьттах а хьекхалуш, хIайт-аьлла хьийза жима кIант, тIаьххьаре а
тидаме ийцира Доккас.
- ХIара турпалхо мичара ваьлла хьуна? Хьо хьенан ву? – аьлла, гIараваьлла волчу юьртахочо шега хаттар дича, цунах дозалла хилла, Сулиманан оттас бIаьргех доьхкина Iаьржа куьзганаш пIелг Iоьттина хьалатоттуш, шен де цIе яккхира жимхас.
- Тхо кегийра долуш, хьан да, цхьа «моряк» вара. «Адъютант» бохург, оха хьан-хьанна луш чин дац хьуна. Со, кху Сулиманна хьалха юхьIаьржа ма-хIоттавелахь, - аьлла, нийсархочунна санна белша тIе куьг туьйхира Доккас.

Дукха хан ялале, цига кхаьчначу Руслане, «И сан ординарец тIеваккхалахь» элира цунах самукъадаьллачу Сулиманас. Цу юкъана, Докка вукха Штабе дIавахара.

Цу дийнахь биначу тIамо, юьрта юккъехь дукха салтий хIаллакбира, йохош-ягош тIамна юкъара яккхира, ткъай йиъ тайп-тайпана техника, шаьш гIазкхаша йохийнарш, байъинарш ца лерича а.

Делкъал тIаьхьа, кьилбехьара схьахезаш хилла, Доккас Сулимане хьехийна кхин цхьа тIамах лаьцнарг хьахо лаьа суна. Дуьххьара, тIехьашха тIом болийча, дуьххьара тIемалой бу моьттина Сулиман сиха кхийтира иза иштта ца хиларх. Цу хенахь, хIаваан кеманашца бан тIом болуш дацара вай. Дуьххьара, «Арахьара, гIо кхаьчна вайна» аьлла, Сулиманас раций чухула хаам бича, вайн кIентийн жигаралла айъаелира. Дегнаш тохаделла, цIоькъа лоьмаш санна леташ, тIом марса баьккхира цара. Рацичухула кест-кеста, гIийла хазахь а, «АллахIу Акбар!» бохуш детта маьхьарий юкъалелхара, мостагIчо «помехаш» ечу хIаваэхь. Сулиманна хууш дара, цу агIора кхача гIо доцийла, хIунда аьлча, цигахь ницкъаш боцу делан. Делахь а, дегайовхо яра цуьнан Абдулаев Салавди а, Астамиров Iийса а, я лам чуьра тIекхиъна Гелаев Хьамзата-м вац-те тIелеташ верг аьлла. Амма, ши вертолёт лазор хиъча, шеко кхоллалора. «Делахь а, гIазкхашкара схьадаккха тара ма ло, цара вертолёташна тохна герз» олий, ойлано Iехавора иза.

ТIаьхьо гучуделира, юьртал арахьа беш болу и тIом, гIазкхаша вовшашца беш хилар, шина декъе бекъабеллачу «демократашший», «коммунисташший».

Къилбехьа агIора лаьтташ долу мостагIчуьнан эскарш, «юьрта чулата» аьлла командованис шайга омра дича, и омра кхочуш ца деш, юхадевлла хиллера цхьацца долу дакъош. «Я не пошлю своих солдат в этот ад, на мясорубку!», аьлла дара коммунистех болчу командирша, шайл лакхарчарна делла жоп. Рацичухула, юкъ-юкъа хезаш хиллера церан и къамел, ВалартIахь висначу Особый отделан Начальникна. Шайн эскарш юьрта чулатийта гIерташ, уьш тIетеIош царна тIе ракеташ, пулеметаш етташ, тIаьхьашха тIе тIом бора церан вертолеташа. Уьш, «демократашна» муьтIахьалла гойтуш хилларш бара. Вукхара, царна дуьхьало йора. Дукха хан ялале, шина вертолётах цхьаъ охьадуьйжира, важа, кIур а тесна галадолуш охьахиъна хиллера. Иштта йогуш яра цара йохийна вукхеран БМП а. Вовшашна дукха зенаш дира цара салтий бойъуш, чевнаш еш.

Цкъа, шо хьалха и тIом хиллачу цу арахь, Шалажера богIучу некъах Гихи-чуьра богIу некъ дIакхетачу меттехь, исс стагах хIоттаеллачу «кортежана» го лецира гIазкхаша. Цу юккъехь вара, Соьлжа-ГIала переговораш ечу метте боьлху, шен комиссех шекваьллачу Джохарас Iуналлина юкъабахийтиначех волу ши векал: Командующий ЗГВ Джаниев Мохьмад а, Цуьнан Начальник Штаба волу Сулиман а, иштта цаьрца вара Джовхаран кхерамазаллин корта ларалуш волу Хачукаев Мохьмад а, кхин ялх бIонакъост а. Исс бронитехникаца, цхьа бIе салтица цу иссане го лаьцначарна дуьхьала, шайгара герзаш дуьйлина, бала кечбелла лаьттара хIорш.

Бера болчу кеманахь веъначу инарлас: «Цаьргара герз схьадаккха! Дуьхьало яхь, байъа!» аьлла буьйр дечу муьрехь. Цу заманчохь, орце ваьллачу Доккас дIахьедар дина ца Iаш, ГихтIарчу блок-постана го бина хиллера. Иштта, «Гехи-7» олучу меттигна тIелата кечлуш а хиллера иза. «Птичникехь» лаьттачу декъан коьрта эпсар волчу полковникас, шен инарлан буьйр кхочуш ца дира. Цо и кхочуш динехьара, герзан лаг тIетаIIол бен кхин дахар дацара кхеран.

Шайна дуьхьала цхьацца-шишша мостагI вен таралора кхара. Изза сурт кхолладеллера аьлла хеташ вара тахана Сулиман.

Цу заманчохь, дукхаха болу, шайн цIийца озабезаман ун ийна болчу мунапикъ нахана ца хаьара, гIазакхин юкъаралла екъаеллийла, хьогIечу шина декъе. Iедалехь болчу «демократаша», кхана тIом дIабаьллачул тIаьхьа, шайна бале бовла таралуш берш, тахана тIеман цIерга а кхуьссуш хIаллакбойтура. Ледарло гайтинарг, чинах вохош мукъавоккхура, чу а вуллура. Церан и агIо евзуш боцчу вайнехан къомах бевллачу ямортхошна, кест-кестта тешнабехк хуьлура.

Иштта, моситтазза «кхиссара» уьш, шайн дош меттахь латтош боцчу гIазкхаша. Иза, Делан бекхам бара, бIаьргашна хьалха марха тесначарна беш. Делкьал тIаьхьа, хIаваан кеманашций, вертолеташций вайн тIемалойн позицешна ракеташ, бомбанаш етташ шайн салташна аьттo бора цара йохийна бронетехника дIатакхо а, байъина салтийн декъий дIадахьа а, чевнаш хилларш кIелхьара баха а.

МостагIаша, латарца эшна юхабевлича, хIилланца, тешнабехк бан дага лецира. Оцу Iалашонца цара, Хьалха-Марта йолчу а, ВалартIа йолчу агIора а, оцу тIаме ладоьгIуш лаьттачу халкъе, къаьсттина Гиххошка дIахьедира: «Оха тIом сацабо. Кхана, итт сахьт даллалц хан ю шуна, шайн юьртарчу «боевикашка» герз охьадиллийта. Шаьш бохург цара ца дахь, шайн доьзалаш юьртара арабаха. Итт сахьт даьллачул тIаьхьа, оха шун юьрт дIашаръйийр ю» аьлла.

Иштта и дIахьединачул тIаьхьа, гIазкхаша тIом саца а бина МартантIе, ВалартIе боьду некъ маьрша битира чувоьдачунна. Амма, араволучунна бихкина бара и некъ, къаьсттина ВаларгтIе. ГихтIа, сихонца чухецабелира нах; шайн чохь бисна доьзалаш кIелхьарабаха а, шайн ка ериг, езачех хIума кIелхьара яккха а. Цаьргахула, нахчийн тIемалошна тIекхоьхьуш хабарш дара: «ТIера форма а хийцина, тешнабехкана, Завгаевски ОМОН юьрта чуеъна» бохуш. Завгаевн «марионеточни» Iедалехь болчу юьртан «хьаькмаша» а, тIемалошна тIе хабар даийтира: «Сахиллачул тIаьхьа, Iуьйранна, юьртан къаной, туркхаш, хьажой, Iеламнах, юьртан молла, кхолладеллачу хьолах лаьцна дагабовла вовшахкхеташ бу, цига дIабуьйла тIеман командираш» аьлла.

Кахана Iуьйрана, вовшахкхета деза аьлча, цу суьйранна, тIеман командираш схьагулбира. Берриш а вовшахтохале, Военни Советехь вовшаха дагабовлуш кхеташо йира коьртачу командирша, Сулиманан Штабехь. Цигахь коьртачарех вара ша Сулиман а, Махаев Докка а, Хасуев Абубакр а, Гвардин командир волу Асламбеков Ахьмад а. Кхеташо йолалуш, Докка вист хилира:
- Кхолладелла хьал, вайна гуш ду. Чубаьхкийтина нах, вайна тешнабехк бан дагахь бахкийтиначух тера ду. Шуна, хIун хета?
- Вай гIазот дихкина. Вай мостагIчух лата дезаш ду. Сов къамелаш дайта оьшуш дац цхьанге а, - элира Ахьмадас.
- Хьо сих ма ло, Ахьмад! Дала вайх къинхетам бина, хIокху шина дийнахь. Бинчу тIамехь, Дала вайн ка яьккхина, мостагIчунна доккха зе а деш, и кереста вайга эша а войтуш, вайх кхоъ бен накъост дIа а ца къаьсташ. Ткъа хIинца, Доккас ма-аллара, вайна тешнабехк кечбинчух тера ду. Цу тIе, хIара тIом бахлахь, вайгахь герзан гIирс кIезга бу, чIогIа кIезиг ю снарядаш а. Мел дукха йича а, цхьана-шина дийнахь бен мостагIашна дуьхьало ян ницкъ кхочур бац вайн. МостагIчо, шена чIогIа зе хуьллушехь, шаьш довлуш цхьа патарма а ца буьту
вайна кара бан. ХIораммо, шена хетарг ала деза. - элира Абубакра.
- Аса эра ду, сайна хетарг - аьлла, вистхилира Сулиман, - Абубакрас ма-аллара, вайгахь герз кIезга ду. Мел дукха а, шиъ бен штурм вайга юхатохалура яц. Вайна гIо кхочу, я ца кхочу хууш дац. Рацеш охьахевшина. Царна зарядка ян меттиг а бац. Гондахьа, ярташкахь йолу отрядаш, цхьана куьйга кIел йоцуш, екъаелла ю. Закаев а, Долхан а, тап-аьлла дIатийна.

Цаьргара цхьаа хаам ца кхаьчна вайга, кху чу цигара адам деънехь а. Нагахь санна, вайна
орца кхочур ду аьлла хеташ вай делахь, сан дегайовхо, цхьана Бараев Iарбех бен яц. Гелаевн дакъош лаьмнашкахь ду. Уьш гергахь белахьара, цаьргара хаам боцуш дуьсура дацара вай.

Тахана довлахь а, кхана довлахь а, мостагIчуьнан го хадош, вай арадовла дезара ду. Тахана
вайца верг, цхьа бIаьй ткъа а тIемало вац. МостагIчо, цхьана агIора кху чу штурм ечу хенахь, Хьалха-Марта йолчу агIорхьа, эха юьртан го ларош ткъеха тIемало бен ца витира вай, вайн ницкъ кIезга хиларна. Чубаьхкинчара дийцина суна, лакхахь бина тIом, гIазакхаша шайна юкъахь бина хиларх лаьцна. Цара вовшашлахь тIом а ца беш, уьш цхьатерра тIелеттехьара, цара ахюьрт шеко а йоцуш дIалоцура яра. Вайх къинхетам хилла. Дала церан дагчу кхерам тасар бахьна долуш а, церан барт боцуш хиларо а. Цу бахьанашна, толам баьккхина вай, оццул уьш дукха болушшехь. ШолгIа делахь, Янди-КIотарахь санна шинна, я кхаа меттигехула уьш цхьатерра тIелатахь, вайн аьтто бац уьш юхатоха. ГIишлош чу цара «зацепиться» дахь, цу чуьра уьш «выбить» бан, вайгахь огнеметаш а, я гранатометийн снарядаш а яц тоъалла. Цу тIе тоьуш, тIемалой а бац. Вай хIун дан деза аьлча, Iуьйранна, юьртара арабовлучу нахаца, тIемалошка орца деха а, долу хьал ма-дарра дийца а, тешаме цхьа стаг аравалийта веза. ТIедуьллуш, цу орцаха богIун болучарна, Валарг-юьрт йолчу агIора, мостагIашна тIехьашха тIелата аьлла. Ткъа вай, Хьалха-Марта йолчу агIора, тIамца го хадош арадовла деза. Цигахула тIемалой тIелетар бу бохург, мостагIашна дагахь а хира дац. ХIунда аьлча, хьераваьлларг бен, цу агIора шайна тIегIуртура вац бохург, хира ду церан дагахь. Цу тIе, цу агIора, бронетехника а ю кIезиг. Ямартхой белахь а, цу мунафикъаша а бан тарлой вайн аьтто - олуш, дерзира цо шен къамел.

- Делахь, Сулиман, ара-м девр дара вай, мухха девлла а. Оцу шайн ден дакъа дахьарша, хьо тешачу оцу мунапикъаша кечбинарг, хIун тешнабехк бу техьа вайна тховса? Дала хIаллак барш, ма чIогIа бале а бевлла уьш - аьлла, ша хиъна Iaчуьра хьалагIаьттира Докка, - ХIинца мала, цхьа куршка «кампот» елхьара бакъахь дара-кх - элира цо, юха а шен метте охьахууш.

- KIентий! Вайга бина хаам бу, юьрта чубогIучу нахаца, Завгаевн ОМОН чуеъна шайна тIера хIорма а хийцина - аьлла, тапчи чуьра патармийн ехк схьа а йоккуш, вистхилира Хасун Абубакар, - Цара, коьртехь болчу вайн командирашна, тешнабехк барна кхерам бу. ЧубогIучеран уьш байъар коьрта Iалашо йолчух тера, чтобы обезглавить сопротивление. Царех лардала деза.
- Вевзаш воцург, цхьа жимма а шеко ерг схьалаца а, сацо а веза. Веданахь дуьйна, цуьнан хьал девзаш ву со. Тахана, вайн тIом боьдуш а болуш, «снайпер» йиттина сан тIемалошна юьрта юккъера тIе - элира Ахьмадас а.
- Иза, вен аьтто ца белира шун?
- ТIемалой тоьаш бацара цига хьовса а, уьш схьалийца а - бохура Ахьмадас, массо а, мукъачу хенахь ша ма-ловззора, пIелгашца шен урс а ловзош.
- Изза кеп, Доккара болчохь тхуна а хIоттийна цара - элира Сулиманас, шена гинарг
дуьйцуш.

Кхин ткъайха минутехь вавшех дага а бевлла, иштта сацам бира оцу веаммо:
1. Кхана Iуьйранна, вовшахкхетара болчу нахана юккъера, гIазкхийн командованина тIе юьртан цIарах векалш бахийта.
2. Делкъал тIаьхье хиллалца, хан яцъярхьама, царна тIедилла деза цу гIазкхашца переговораш яр. Цундела вай, царна дош лура ду, ВалартIе арадовла цхьаъ километр каридор йитахь, «доккха герз охьа а диллина, тобанаш а еш, арадевр ду» аьлла.
3. Iуьйранна гIазкхаша, СемаIашкахь санна, адамаш кхеро юьрта тIeхула герзаш детта там бу, нах юьртахь ца соцуьйтуш арабовлийта. Ахьмадний, Жандарний тIедилла деза, и нах
ара ца бовлуьйтуш переговораш чекхйовлалц, делкъахан хиллалц совцо.
4. Iуьйранна, гIазкхашна тIебоьлхучу векалшца вайн цхьа тIемало аравалийта веза орца деха, и орца, кхана сарахь ВалартIа йолчу агIора тIелатийта Iалашо йолуш. Цу агIорхьа вай прорыве доьлхуш ду моттийта, жимачу тобанца чуьра минометашций, АГС-ашций, го биначу салташна тIе герз а тоьхна, чехкка, Хьалха-Марта йолчу агIора иза юха а яккхина, цхьа-терра мостагIчуьнна тIелетта, го хадош арадовла деза вай. Арадовлу меттиг, «шовданан аре» ю.
5. Делкъал тIаьхьа нах арабевлча, мостагI, цхьа-шиъ штурм ян бен кхуьура вац. Цу тIе уьш, буьйсанна тIом бан кийча бац. Вай тIаманна кечдала деза.
6. Ткъа командирашка дIахьедан деза, аьттo ма-белли юьртачуьра арадовла дезаш хилар. Командирашна тIедилла деза, арадовла томехь йолу меттигаш лохуш разведка яр. И разведка еш, вайнахах лардала дезаш хилар дIахаийта цаьрга. Нахана гергахь вай арадевра дац бохург а дIакхайкхо деза, мостагIин лере иза кхачадайта.
7. Тешнабехк бан чубаьхкначу нахах ларлуш, коьрта командирша буйса йоккхуш йолу меттиг къайлехь латтор а, уьш цхьаьна боцуш, бекъабелла хила безар, къобалдира кхеташоно. И тIаьххьараниг хиллера, уггаре а коьрта гIалатло.

Оцу сацаман, ялхолгIа пункт бен яцара, цу сарахь командирашна дIахаийтинарг, важа ерг къайлехь йитира, тIедуьллуш массарна низам лардар.

Цу буьйсанна, разведка ян бахначарна арадовла аьтто болуш меттиг а карийна, тIемалойн кхо тоба (шовзткъа сов стаг), шайна юкъахь бинчу сацамца, цу буссехь юьртара араяллера. Цара, геланча ваийтина хиллера, шаьш арадовла меттиг а карийна, арадовлуш хилар Доккига дIахаийта. Докка, цу хенахь цомгуш вара. Иза садаIа дIатаьIначохь, наб кхетта карийча, иза меттах ца воккхуш, цунна гIаролехь лаьттачара ледарло йира, кхечу командирашка изза хаам бина хиларе сатесна. Доккина бен ца хаьара Сулиманний, Абубакрий, Ахьмаддий буьйса йоккхуш мичахь ву. ТIаьххьараниг, шен гвардица вара.

Син билгало къаьсташ, юьртана го бина лаьттачу мостагIчо, массо а тайпа герз туьйхира юьртана тIeхула адамаш кхерадеш, Iадо. Кхераделла адам: зударий, бераш, баккхий нах юьрта чуьра арахьевдира гIаш а, машинаш тIехь а, даьхни хьалха лаьхкина а. Цхьацца болу кегийра командираш, оцу кхолладеллачу хьолехь хIун дан деза ца хууш, боьхна бара. Цу буьйсанна ша хьала ца гIатторна, чIогIа оьгIазвахна, дарвелла вара Докка.

- ХIун де оха? - аьлла, командирех цхьаммо шега хаьттича.

- Сийсара со самаваьккхина хиллехьара, дан дезаш дерг, кхин агIо йолуш хира дара. Ткъа хIинца, кхин дан хIума а дац, вай буха диснарш кIезга ду цхьаъ дан. Шайн герзаш дIа а лачкъадай, юьртара арабовлучу нахаца цхьаьна арадовла, шайна тIера духар а хийций - аьлла, резавацар гойтуш, шен машен чу хаа дIаволалуш воллура Докка, Абубакррий, Сулиманний тIекхочачу хенахь. Цу муьрехь, шайн тIемалошна арабовла шайггара бакъо а елла, схьабаьхкиначарех масех командир а вара бухахь. ГIолехьа йолу агIо ца гуш, хилларг а нисдан аьтто ца хиларна Абубакарий, Сулиманассий къобал дира Доккин омра, цо командирашка аьлларг а. Ахьмаде схьакхайкха стаг а вахийтина, уьш кхоьа Штабе дIавахара.

Цу кеппара дIахIиттиначу, низам доцчу тIеман инзаре хьелашкахь, оццул боккхачу тIеман ницкьашца го бина лаьттачу мостагIчуьнан эскаршна, дуьхьала тIом бан виснарг ткъай итт тIемало а вацара. ХIун дара, цара дан йиш йолуш диснарг? Цхьаъ дара, тIом бар. МостагIчух латар. ЧIагIдар гIазoтан нигат, кхерабелла юха ца бовлар. Цунна уьш кийча бара, боьхна а бацара. Са а чохь, дийна, мостагIашна карагIура болуш а бацара. Делахь а, тIамца, мостагIийн го хадош арабовла ницкъ а бацара цаьргахь.

Дукха хан ялале, Ахьмад схьакхечира.
- ХIун до вай? - аьлла, вела а къежаш.
- Моряк! ТIаьххьара а, сайца вуьсун верг хьо вуйла хаьара суна. Шек дIа ма валалахь, болх Делехь бу хьуна! - элира Доккас.
- Ахьмад, ка тоххий бераш кечде, тIера хIорма хуьйцуш. Грузовой машинаш кечъе, бухахь герз къайла доккхуш, тIeхула нехан мотт-гIайбий а юьллуш. «Нива» а, «УАЗикаш» а кхузахь йита езара ю. Хетарехь вай, оцу арабовлучу нахаца, арадовла деза кху чуьра - элира Сулиманас шен вешига.
- Президентан Гвардис тIера хIорма а хуьйцура яц, герзаш къайла а дохура дац, я машинаш кхузахь а юьтура яц! Со, сайн гвардейцашца, мостагIийн гонах чекх эккхар ву – элира, сацам боллуш хадам биначу Ахьмадас, шен машена тIеволалуш.

Сулиман, ша воккхах волу ваша велахь а, Президентан Гвардин командира бина сацам шега а, цхьаьнгге а, бохалура боцийла хууш вара. Сулиманна дика евзара шен вешин турпала амал, цуьнан лааман онда чIагIо. Президентан Гвардин сийлаллин мах хадош меттиг Iоттаелча, иза юхаваккха ницкъ бацара дуьненчохь, воккхаха волу ваша-м хIунда вуьйцура. Цуьнга шен дош а дохадайтина, пайдабоцчу вала ца лиара воккхаха волчу вешина, дуьхьалонан хьалханчана.

ХIара а вара, низамех боьхначарна юкъахь, хьенна а бехкенна иза нисделлехь а. Цу тайпа
долчу низама бухахь сацар, шен декхар чекхдаьлла хеттачу Ахьмадас, Гвардин сий ларор хьалхадаьккхира.

Пхийта минот ялале, «ПАЗ»-автобус схьаеара, шена тIeхь йоьттина герз а долуш, оцу герзаца гвардейцаш а болуш. Цунна хьалха яьлла йогIучу кIайн «НИВА» тIeхь вара Ахьмад а,
шен тIеман духарца а, юкъах дихкина доллу герзаш а долуш.

- ХIун до вай, «Моряк»? Прорыве доьлхий вай? - вистхилира Ахьмад Доккига.
- Цу Делан Возаллора доьлху-кх. Дала мукъалахь! - олуш велакъежира Докка, ши куьг вовшаха а хьакхош.
- Абубакррий, Абурешиддий мичахь ву? - аьлла, дIай-схьай, хьаьжира Ахьмад.
- Уьш арабевллачух тера бу. Докка, шу кхузахь совцалаш, со юхакхаччалца. Постехь проверкаш муха йо а хьаьжна, со схьавогIу шуна - аьлла, Хьалха-МартантIе боьдучу новкъахула, машинахь эвлайисте ваха дIаволавелира Сулиман.
- Сулиман! Кхин вахийтанехь а дацара хIума. Ларлолахь цигахь - аьлла тIаьхьа, мохь
туйхира Доккас.

Цу хенахь, ГихтIа юьрта чуьра дуьйна дIа, гIазкхийн посте кхаччалц вовшашна тIегIоьртина, буькъа кхо могIа бина лаьтташ яра массо а тайпана нехан машинаш, ворданаш, гIудалкхаш. Некъан йисташкахула лаьхкина арадохуш дара дакхийра даьхний а, уьстагIий а. Юьртачохь а, тIeхула а, лелха яккхийчу тоьпийн хIоьънаш, бежнийн, уьстагIийн Iиэхар, говрийн терсар, жIалийн угIар, зударийн-берийн белхар, машинийн гIовгIа вовшах ийна гIугI лаьттара юьрта чохь. Некъан бохалла яхъеллачу оцу машинийн, дохнан, адамийн къорзачу могIанна тIeхула ченан, кIуьран дохк лаьттара. Оцу асанан йоьхь сеццера, иоцах хьалха СССР йолчу хенахь, эскаран дакъа лаьттинчу, некъо гола тухучу меттехь. ХIинца цигахь лаьтташ яра, мостагIчуьнан чIагIйина «блок-пост». Иза кхин а чIагIъеш, цунна гондахьа дIахIиттийнера, окопаш а йохуш, дуккху а салтий, бронетехника. Юьртара арадаьллачу адамашна, машинашна чухьуьйсуш, нахана дегIах хьуьйсуш, цкъацца дений-нанний а дара олуш. Церан хьадалчаш хилла, цаьргахьа узуш, царна ненан-чоь хилла хьийзаш бара вайнехан милицин а, ОМОН-ан а белхалой. Оцу арадолучу халкъах бIаьрг тухуш, гу тIебевлла лаьттачу гIазкхийн эпсаршна, зуьда-кIезийн битамехь гондахьа хьийзаш а, царна лере оьхуш а, меттанаш детташ, нахана тIе пIелгаш хьежош бара вайнехан мунафикъаш-ямартхой. ЦхьабIай метр хиллал герга вахна, оцу хьоле бIаьрг а тоьхна, кхин герга гIоьртича ша вовза а вевзина мотт тохарна кхоьруш, шеннакъосташна юха тIевеара Сулиман.

- Докка! Постехь проверкаш чIогIа йо. Хьо, иштта гуш дIавоьдийла дац. Грузовой машинан кузов чохь, тIе гоьнаш, мот-гIайба а тесна чекхвала веза хьо. Хьо, массарна а вевзаш ву - Сулиманас аьлча, Доккас дацаре корта ластийра.
- Хьо Ахьмадца яхье-м ца ваьлла? Дитал и сонта къамелаш.
- Сулиман, Дала яздинарг хир ду. Со лечкъина аравер вац! - аьлла, хадам боллуш жоп
делира, кхуьнан «УАЗик» тIeхь Iаш волчу Доккас.
Йиш йоьхна Сулиман, Ахьмад волчу «НИВА» машенна чухиира. Цо ойла йора: «ХIун хир дара техьа, юьрта чохь дисча? Я прорыве гIо тхо?» бохуш. «Прорыве дахча, нах а ма хира бу хIаллак» олура шен дагахь цо. Хала дара оцу хаттаршна жоп луш сацам бан. Цунна хаьара ткъай ворхI тIемалочуьнца юьртачохь висча ша а, шеца болу кIентий а хIаллак хирг хилар. МостагIчунна алссам зе-м дийр дара, делахь а, хIаллак хилар цуьнца нисдан бакъо яцара.

ХIунда аьлча, цу тIехь чекхболуш бацара къийсам. ШозлагIчунна, мелла а дегайовхо а яра, цIеххьана тIелетча, доккха зе хила ца кхуьуш, чекхдовлалура ду аьлла хеташ. Бакъду, оццул арататта деллачу адамашна, хила там болу зе дара новкъа. Оцу дог Iийжадора, цу хьоло ойла йохийнера. Иза ойланах юкъаха воккхуш, Ахьмад вистхилира:
- Сулиман! Вайна схьагучу суьртах, вай массо а хIаллак хира ду. Кхузахь, вайн доьзалехь гIолехьа волу кхоъ ваша ву. Вайн ден метта виса везаш волу хьо мукъане а, ма велара тхойца.
- Ахьмад, кхул кхераме киртигаш а хIиттина вайна тIе дукхаза. Делахь а, Дала гIо дина вайна. ХIинца а, болх Делехь бу - аьлла, жимма ойла а йина, вистхилира Сулиман:
- Ахьа хIун дай, Ахьмад, хьайн камуфляж къайла йоккхуш тIeхула спортивни майка йоха. Герз когаш кIелахь дита, кичча. Кхин цкъа а, вахна хьажа воллу со гIазкхийн оборонан кIоргалла мел йоккха ю. Постах чекхэккха лаарх тоьаш дац, вайна, мостагIаша кIелонаш онда йина хила тарло. КIелонаш а йинехь, церан и оборона кIорга а елахь, юьртахь а севцца, тIом бар гIолехьа ду. Ахьмад! Хьо сиха ву, сиха ма лолахь. Со хIинцца схьавогIу хьуна, кхин цкъа а, пост йолчохь хIун данлура ду а хьаьжна. Со юхаваллалц кхузахь сацалахь - аьлла, шегара автомат, тапча Ахьмадехь а йитна, изза олуш Доккига вист а хилла, некъана аьрро агIонан йистехула дIаволавелира Сулиман. Ойланашка ваьлла воьдучу цуьнан тидам ца хилира, шена аьрру агIора некъаца тIехъяьллачу автобусан. Цунна тIаьхьа хIоьттина йоьдучу Ахьмадан «НИВА-х», Докка тIeхь волчу шен «УАЗиках» бIаьрг кхетча: «Маржа, Ахьмад яI...!»
- багах а долуш, цуьнан машенна тIаьхьа кхиа дагахь, дехьаводуш, тIаьхьа хьаьдира Сулиман. Шен вашас динчух кхеттера иза. Ша дIа а тилийтина, кхерамана дуьхьал Ахьмад воьдуш хилар хиира цунна. Уьш дIабахначу йистонан новкъахула, царна тIаьхьа дIаяха дагахь, обочинна чуюссучу автобусан йиллиначу неIарах тасалуш тIевелира иза: «Кхуьнца тIаьхьакхиар, сихо хила мега-кх сан» аьлла. Хьалха Iaш волу шофер, шен автобусна тIехиънарг тIемало вуй-техьа аьлла шекваьллера.
- Накъост, хьо мичара ву? – аьлла хаьттира цо.
- ШаIми-Юьртара.
- ДIо-о, тIехьа дIа а гIой, къайлавалахь хьо тIехиънаваьллехь - элира цо резавоцуш, цунна юххехь Iачу шолгIачо а, даима гIам-гIим дора резавоцуш.

Оццу хенахь, постана тIекхочуш яра тIемалой тIeхь бoлу машeнаш. Автобусан тIeхь тIемалой буйла хиъна нахчех волу ОМОНан белхало, шена тIедерзийна герзаш дайча цецваьллера:
- Хьера девла-кх шу нах! - олуш, юхаваьлла, - Чехкка дIаяхийта! - кхаьрга а аьлла, дехьа лаьттачу салтийчуьнга «Нормально! Пусть проезжают» аьлла, сихо яйтира цо хIорш чекхбовлийта.

Постехь, некъа тIехь дIасхьахьийзо езаш, халла бен машин чекхялалура йоцуш Iоьхкура ялх меттехь, дуьхьалонашна ехкина бетонан блокаш. Ахьмадан машин кхозлагIчу дуьхьалонна тIекхочучу хенахь, автобус пхоьалгIачу блоке кхаьчнера. ГIазкхийн эпсаршна юккъехь лаьтташ болчу мунафикъех цхьаммо, эпсарна лере а вахна, «НИВА» машенна тIе пIелг хьажош гира «УАЗик» чохь Iаш болчу Доккарна. Иза вайнехан стаг хиларан билгало яра, цунна тIера духар. Иза вара, кхузткъа шо кхаьчна хила мегаш, юккъерчу дегIехь стаг, тIеюьйхина сирлачу басахь «сталински» олу кителах тера беса коч а йолуш, коьрта тиллина кIайчу сеткан, аьхкенан шляпа а йолуш. Иза лере ма вахха:
- Остановите «НИВУ», там их командир! - олуш хезира «УАЗик» хьалха Iаш волчу Бесланна. ТIeхьа Iаш волу Доккий, Ризванний, мостагIашна герз тоха кхиале, салташа догIа санна тIетуьйхира церан а, Ахьмадан а машенна герз. Салташа тIом болошшехь, тобо йина лаьттачу салташна юккъе чу, подстволник снаряд туьйхира Ахьмадас, цхьа-терра шен автомат йолуьйтуш, царех пхиъ охьа а вуьллуш.
- Кхета-м ца кхетта хьуна, Ахьмад? - юххе Iаш волчу Бекш Русланас шега аьлча.
- Сихха дIаяхийта машен! АллахIу Акбар! - олуш, даьндарго кийра багийна волу
Ахьмад, басах хийцавелира.

Шайна тIаьхьа хIоьттина йогIучу Ахьмадан машинна тIе герз ма туьйххий, автобус тIeхь болчу гвардейцаша, цхьабосса корех ара герзаш туьйхира салташна. Саметта кхетта, вуьйжира гIазкхийн масех эпсар. Бронебойно-зажигательни патармашца дуьзна ленташ долу пулемет
етташ, цIе латийра БТРах Ахьмадан воккхаха волчу вашас. Вукха накъосташа еттара подстволникан снарядаш, пулемёташ. Оцу йоццачу хенахь хиллачу тIамо, кьемата-де хIоттийра цигахь мостагIашна. Луьста дуьйлура герзаш, даьндаргийн шакарш, йогачу БТРа чуьра лелха снарядаш, чевнаш йинчу салташка оьху махьарий, дIай-схьай уьду Iадийна адамаш, гIаьттина ченан кIур, вовшийн терго ян аьттo боцуш хьал хIоьттира цигахь. Яга йолалуш яра, Ахьмад тIехь хилла «НИВА» а, цуьнан аьтту неIарах ах арахь а волуш Iуьллура, юха чуьра са дIадаьлла, луьра чов хилла Ахьмад. Цо, шен буйнахь къуьйлуш яра чека схьаяьккхина граната. Иза, дийна а волуш, мостагIчунна караваха дагахь вацара. Иза юьстах ийзош яра, кир кхоьхьачу машенна тIера охьаиккхина, Ахьмад вевзина ГихтIaра Дагман. ДIаьндарго лазийна руль хьалха Iийна Руслан араэккхаш куьвета чу дIакерчира.

Нивана тIехьа лаьттачу «УАЗикан» руль тIе корта а биллина Iаш вара, вортанах даьндарг кхетча, кхетамчуьра ваьлла шича кIант Бислан а. Машинан корах ара автoмат етташ воллачу
Ризванна ца гора, са-метта топ кхетта воьжна Iуьллу Докка. Цунна гена воццуш садаьлла, воьжна Iуьллура Терка-Йистера Ризван а. Автобус тIeхь болчу тIемлоша герз тоьхча, мостагIчо дуьхьала бинчу тIамо, шийтта тIемалочунна чевнаш йира.

Мелла а, тIаьхьа тIекхаьчначу автобуса чуьра, и блок-постана тIех иккхиначу муьрехь охьаиккхиначу Сулиманна, цу кIура юкъара, хьалха дIавадар дара диснарг. Шена хьалха, лаьттахь Iуьллачу кIанта: «Ваша!» аьлла тоьхначу махьаро меттавалийра, шен са дадийна вада дагахь хилла хьалханча. Иза, шен «орденарец» хиларх ша кхетча, дIаьндаргех ларалуш цкъа веалара вижира иза гонахьа дерг талла. «Ваша! Сан когаш тIехула машен яккхира хьуна цара» бохуш, жимчу беро дега санна латкъам бора, беран басара валаза волчу, хеназа къонахойн могIара хIотта сатесна хиллачу кIантас. Иза, сиха мара а воьллина, хьалха дIахьадира Сулиман, тIехаьхкина йогIу масех машенна хьалхара нацкъара а эккхаш. «Ваша! Сан когаш кегдина хьуна» бохачу кIентан дешнаша, ша охьакхоссарна иза кхоьрий а хууш, шен вежарех, бIонакъостех бIаьрг кхетаре сатуьйсуш, юхакIегара оьхура гIелвелла Сулейман.
- Ахьа са ма-гаттаделахь когашна, хьо жима ву, даьIахкаш сиха меттахIуьтту кегийчеран.
Вай-м, кхин а тIом бан безаш ма ду. Дуй? – бохуш, масех машен ца сацош тIехъиккхича, цхьана цIен басахь йолчу, хьалха чохь шиъ бен стаг воцчу, «жигулин» некъ лоцуш дIахIоьттира иза.

ТIекхеттазза юьсуш, тормазаш тохначу машинан, тIехьара неI еллаелира, юха а иза дIайолайолийтуш. Арахь текхаш цхьа ког а болуш, кIантаца цу чукхоссавелла Сулиман, дикка
генаваьккхира цу меттигна. ЖагIан оьланах дIагIоьртина лаьтта Гвардин автобус а яйна, шофере девне вистхилира иза:
- Сацае! ХIара кIант ахь больнице дIа ца кхачавахь, соьца дов хира ду хьан! Суна хьан номерш евзу! Лахъе машен! – олуш охьакхоссавелла Сулиман, берталла ваххаза висира. ДIахьаьжча кешнашна гергахь, хьалха хуьлачуьнга ладоьгIуш лаьттачу нахана юккъехь, шен
маьхча Iабаз вевзира Сулиманна.
- Вайчарех цхьаа гиний хьуна? – элира цо, автобус лаьттачу метте куьг а хьажош, ша буьйцурш тIемалой хилар хоийтуш.
- Бакар, пхи-ялх гвардейцашца, и хьалла гучу хьаьжкIаш юкъахь къайлавели, пулемёт а етташ, - аьлла цо гайтинчу метте дIахахкаелла йоьдуш, «наёмникаш» тIехь Iан БТР яйра Сулиманна, - Ахьмад, луьра чов хилла а волуш, больнице ваьхьна боху ЗИЛ машен тIехь. Доккий, вайн Бисланний вийна бохург ду дуьйцуш. Постехь байъиначарех тIемалойх кхо-виъ стаг а, иттех маьрша адмаш а долчух тера ду, лазийнарш боцурш. Уьш а, итт-пхийтта стаг ву бохуш дерг хезна суна. ДIакхоьссича а, ахгвардейцаш лазийна олуш хезна суна.
- Хьоьгахь машен юьй? Больнице вахийтал вайша.

Цигахь бинчу тIамехь, шовзткъей ялх мостагI вийра. Царех дукхах берш эпсарш бара шайца масех полковник а волуш, ягийра цхьа БТР а. Оцу аьтто боцчу тIамехь гIазотехь дIакхелхира къоман турпал а, Особый Отделан Начальник а волу полковник Махаев Докка, цуьнан накъост Ризван а. Чевнаш хилира вейтта гвардейцана. Цу юкъахь вара, лен волу чевнаш хилла, Президентан Гвардин Командир волу майор (веллачул тIаьхьа – подполковник) Асламбеков Ахьмад а, цуьнан цIархо, гвардеец волу Гелагаев Ахьмад а. И чевнаш хилла де- буьйса далале, и шеа больницехь дIакхелхира.

Ша дIакхалха ахсахьт хьалха, весетан дешнаш дитара Ахьмадас кIенташка дIаала аьлла, шен гIевлехь Iаш волчу маьхчига АслагIан Iабазе.
- КIенташка дIаала, гварди йоха ма яйта алий. Бераш ларде ала, шайна юккъера барт ма бохабайталаш… - маситтазза олуш, элира Ахьмадас и дешнаш.
Цуьнан, тIаьххьара садолуш, багара даьлла дешнаш дара: «АллахIу Акбар!»

ГихтIахь тIом болчу хенахь, Президентан Гвардин цхьа дакъа Грозный-гIалахь диверсионни
белхаш беш дара, мостагIашна даккхийра зенаш а деш. Ткъа Куьйра коьртехь волу шолгIа дакъа, Махка-тIехь дара, Президентан, Зеламахан кхерамазалла ларон дахийтина.

Ахьмад а, Докка а, гIазотехь дIакхалхар хиъча, тIех боккха бохам хиллера царна. Ялх шарахь вовшашна гIо-накъосталла деш, вовшашка тешам, безам болуш, вовшийн гIиллакхаш, амалш тайна, вовшашца марзо кхоллаелла, цхьа доьзал, цхьа вежарий бара уьш.

Прeзидентана тешаме а болуш, шайн декхарш сийлаллийца кхочуш дора цара. Халкъан мaршонехьа, паргIатонехьа, къам цхьаннех а дозуш ца хиларехьа къуьйсуш дахчаделла оцу кIентийн болатан дегнаш, ирчачу кхао гIелдира. БIаьргех хиш хьаьдда, хала къурдаш деш, охьадахнера церан кортош. Куьйгашца корта лаьцна, дуьне къахьделла, сатоха кхин амал доцуш ша зударий санна боьлхуш Iаш бара, Ахьмадана уггаре а тешаме хиллачарех болу масех бIонакъост а.

Ахьмада Президентан Гвардин сийлахь декхарш кхочушдеш динчу гIуллакхийн жамIан, лакхахь гайтина рапорт, гIазотехь декъал хилла дIаваха кечлуш санна нисделира Ахьмадан. Дала, гIазот къобал дойла цу кIентийн.

Цхьацца тешаллаш гуладеш биначу талламца, цу ГихтIахь кхаа дийнахь хиллачу тасадаларшкахь, тIемалойн агIонгара дIакъаьстира, тIом беш гIазотехь кхелхина бархI къонах, чевнаш еш лазийра 24 тIемало. Уггаре а лан халаниг ду, дайъина иттех маьрша адам, иштта чевнаш йинарш а. Цу везачу Дала, гIазотан декъашхой бойла царех массарех а!
ТIемалоша биначу тIамо, арахьа йохийна кхо БТР тIелерича, гIазакхийн 47 техника йохийра. Цу юкъахь, кIезгачу барамехь шовзткъанга дIакхочуш тайп-тайпана бронетехника а йолуш. ГIазкхашца гергарло лелочу нахера Iораделира, кIезгачу барамехь лазош воьш тIамна юкъара ваьлларг, ворхIбIе гIазакхийн тIемало вара бохург. Цу баъиначарна юккъехь вара 72 эпсар: 1-2 инарла, 4 полковник, биснарш, царелла кегийра эпсарш а болуш. Уьш берриш а, тIемалоша байъина бохург нийса хира дац сан, гIазкхаша а, шайна юкъахь барт боьхна, вовшашца тIом бина хиларна. Делахь а, цу жамIо лоцу ах мостагIий, тIемалойн карах белла аьлча, со гIалат хира вац аьлла тешна а ву со. Иштта суна хууш дац, техника йохорца доьзна жамIана юкъа ца догIу, гIазкхаша шаьш йохийначуьнан терахь. Суна хуург, цара шаьш дохийна ши вертелёт а, цхьаъ-шиъ бронитехника а ю.

(тIаьхье а ю)